Uitgeverij EPO viert 50 jaar en wordt coöperatieve
Kent u Jan Cap nog? Als dat het geval is, bestaat de kans dat u die vraag onbetamelijk vindt. En dat is ze eigenlijk ook. Want zag de geschiedenis van ons land eruit als een meetlat, dan was Jan drie centimeter terug nog een van onze belangrijkste vakbonders. Een leven lang werkte hij op de Boelwerf in Temse. Jan Cap, met zijn baard van ‘allen die willen te kaper’n varen’, wist alles van schepen bouwen en vertelde er graag en veel over.
"Een schip wordt in de hoogte gebouwd" noteerde hij in het enige boek dat hij uitbracht. "Ge begint met de bodem. Daarna moet ge aan bak- en stuurboord platen aanlassen en wordt het schip hoger en hoger. Het is een monument van eenheid, het uitwerksel van de samenwerking tussen tientallen stielmannen: schrijnwerkers, lassers, buizenleggers, branders, stellingmakers, paswerkers, tekenaars, ontroesters ..."
Het uitwerksel van klein verzet
Vandaag, op dit verjaardagsfeest in het Zuiderpershuis, moet ik aan de kleine scheepsbouwer uit het Waasland denken. Ook EPO heeft iets van een schip. U mompelt misschien: dan toch een piratenschip! Maar ik zeg bewust: een schip. Zelfs op de meest woelige momenten in zijn geschiedenis was het een monument van eenheid, het uitwerksel van samenwerking.
Nu klopt het dat boeken per definitie de vrucht van collectiviteit zijn, met die lange keten die begint bij de auteur en eindigt bij de promotie. Maar de oprichting van drukkerij EPO – want daar is deze prachthistorie mee begonnen – is toch nog andere koek dan één boek.
De geboorte ervan is zoals bekend onlosmakelijk verbonden met de organisatie met de meest dadaïstische naam van Europa, zijnde het piepjonge Alle Macht Aan De Arbeiders. In het loden politieke klimaat van de vroege jaren 1970, met wilde acties en stakingen en nog wildere repressie, vreesden die van AMADA dat commerciële drukkerijen op een dag hun kranten en pamfletten niet meer zouden willen drukken.
Prompt gingen ze rond met hun klak, kochten met de opbrengst en wat geleend geld een oude meelfabriek in Berchem – 600.000 frank – en schaften zich daarbovenop een drukpers aan.
Wat heet: het uitwerksel van samenwerking. Maar ook: het uitwerksel van klein verzet. Ge verzet wat rommel, peutert het laatste restantje meel van tussen uw tanden, want ge zit tenslotte in een meelfabriek, en van de ene dag op de andere zijt gij eigenaar van uw eigen drukkerij.
En omdat vanaf dag één niets onmogelijk was in de Lange Pastoorstraat 25-27, vloeide daar dan ook nog eens vrij snel een uitgeverij uit voort. De drukkerij en de uitgeverij: het was van in het begin een snedig duo van supersamenwerkers. Een halve eeuw hoorde je bovendeks de drukmachine die benedendeks stond te stampen en te tampen als het ijzeren, kloppend hart van EPO. Op de persen: de vingerafdrukken van onze drukkers.
Een octopus met vijf armen
De heersende ideeën van een tijd, dat is geweten, zijn de ideeën van de heersende klasse. Bij EPO maken we er al een paar generaties een sport van er anderen in het debat te pompen. Hoeveel boeken, tijdschriften, brochures en flyers van de persen van de drukkerij rolden is nauwelijks in te schatten.
Voor de uitgeverij is dat makkelijker. In die halve eeuw publiceerde EPO 1.463 titels. Leg die achter elkaar en je plaveit alle voetpaden van Oud-Berchem. Het allereerste boek verscheen in 1974 en kreeg de toepasselijke titel Nieuw Handboekje voor de Agitator – ik verzin niets.
Maar wie op de uitgeverij de lijst met al onze uitgaven bekijkt ziet dat daar een disclaimer bij past. "Dit was eigenlijk een boek dat we drukten voor Wetswinkel Leuven, dus nog geen EPO-boek", schreef mijn voorganger, de onvolprezen Jos Hennes, er ooit bij. Ook bij de twee volgende titels uit dat wonderlijke debuutjaar past een bijschrift: officieel verschenen ze bij Boekenfonds De Vuist – en ik spreek de naam met eerbied uit omdat ik de lading ervan snap.
Alleszins, agitatoren en vuisten, het moge duidelijk zijn van waar de wind toen waaide. Met de jaren kwam de professionalisering en leerden de jonge hemelbestormers niet al hun eieren in één mand te leggen.
"Wij wilden vooral verbreden", zegt Hugo Franssen, die uitgever was voor Jos, deze week in Knack. “Net als de arbeidersbeweging moest EPO een octopus zijn met vijf armen in de samenleving. Vandaar dat wij een samenwerking opzetten met uitgeverij De Geus in Breda om ook topliteratuur te kunnen aanbieden. We gaven onder meer de Nicaraguaanse schrijfster Gioconda Belli uit. We werden de Nederlandstalige uitgever van Noam Chomsky."
Duizend bloemen
Belli en Chomsky, het zijn maar twee van de vele ronkende namen uit die tijd van toen. Een feministische fee die aan literatuur doet en een droogstoppel die tijdens zijn werkuren de linguïstiek in een andere bedding legde en erna tot Amerika’s beroemdste dissident uitgroeide: veel uiteenlopender kunnen profielen niet zijn.
Zo hoort het. En die diversiteit heeft in alle richtingen te schieten, gelijk Tine Hens schrijft over de kieviten die vroeger 's ochtends over de velden buitelden, want heel het leven moet in onze uitgeverij binnendringen, ook de straat, de werkvloer, de psychiatrie, zo is het in het begin afgesproken.
Tegelijk zit er een lijn in die duizend bloemen, en die lijn loopt recht van toen naar vandaag. Eén schamel voorbeeld. In 1978, het gros van onze ploeg moest nog geboren worden, waaide Lucas Catherine met zijn eerste boek de Lange Pastoorstraat binnen.
Honderd jaar kolonisatie in Palestina: de titel zegt het helemaal. Lucas was een van de eersten in België die ‘Palestina’ en ‘kolonisatie’ in één adem noemde. Wie kijkt naar de boeken over Palestina van Ludo De Brabander en Soetkin Van Muylem, Fatena Al Ghorra, Mohammed El-Kurd en Martijn Lauwens die we de voorbije twaalf maanden uitgaven, zal opmerken: in Oud-Berchem kloppen ze nog altijd op dezelfde nagel.
Dat laatste geldt voor wel meer thema’s. Zo bouw je – zelfs als je je van geen kwaad bewust bent – aan een community. Deze week zaten we met de hele ploeg van de uitgeverij, nieuwsgierig als we zijn, de inschrijvingslijst voor vanavond te bekijken. We zagen namen van syndicalisten passeren, er stonden ecologisten, psychiaters en journalisten tussen, feministen, marxisten, Palestina-activisten.
Maar ons oog viel ook op namen van dichters, klimaatbestormers, kroonontbloters en bokkenrijders. Er zat zelfs een kat tussen. Ja, het logo van EPO is een rode bol. Maar het had ook een paraplu kunnen geweest zijn waar al die arena’s onder samenkomen.
Ideeënmotor voor links
Een handel in bedrukt papier opzetten is één zaak. Een progressieve uitgeverij uitbouwen is iets helemaal anders. Het is in de eerste plaats een gevecht om een brede groep mensen te bereiken met een andere visie op de samenleving en de mens. Daar heb je energie en vuur maar ook branie en een volle pennenzak voor nodig.
Ooit telde Europa meer dan honderd min of meer kloeke progressieve boekenhuizen. Daarover wordt vandaag vooral in de verleden tijd geschreven en gesproken. In een van zijn eerste nummers publiceerde Jacobin, de jeugdige spookrijder onder de Nederlandse magazines, een stuk over de teloorgang van de linkse uitgeverijen.
Ook bij onze noorderburen veegde de uitzinnige vermarkting van het vak de linkse boekenhuizen op een paar decennia helemaal, of bijna helemaal, weg of deed hen hun rode vel afschudden. SUN, Pegasus, Arbeiderspers, De Geus, Van Gennep: de namen zijn gekend. In het zuiden van dit kleine taalgebied, merkt Jacobin op, is de situatie anders. Daar is EPO, en ik citeer: “de ideeënmotor voor links.”
Het is verleidelijk om bij zoveel wierook achterover te leunen maar wij kunnen ons geen grotere dwaasheid voorstellen. Het is bekend dat wij dit voorjaar de drukkerij moesten sluiten. Zoals alle kleintjes werd ze vermalen in de jungle die men de grafische sector noemt. Alleen al dat ze een halve eeuw kon bestaan was een daad van muiterij. Maar het toont aan dat wat gisteren gewoon was, vandaag mogelijk niet meer is.
De stroomversnelling van de tijd
De tijd is in een stroomversnelling beland. Wie durfde een paar jaar geleden voorspellen dat Amerikaanse schoolbibliotheken ondertussen duizenden maatschappijkritische titels uit de rekken haalden? Die barre wind is de oceaan overgewaaid.
Wat in Hongarije gebeurt weet iedereen. Maar dat het oudste uitgeefhuis van Frankrijk op een dag in de klauwen van een extreemrechtse miljardair zou vallen? Vincent Bolloré, want zo heet het Franse antwoord op Rupert Murdoch, speelde een sleutelrol in de campagne voor Zemmour en Bardella, twee politici die zich rechtser positioneren dan een fietser die per ongeluk op de E17 is gesukkeld.
Een mens leest en ziet veel. Ook in eigen gouw. In maart verklaarde de Ninoofse cultuurschepen van Forza Ninove lijsten te zullen opvragen van de boeken die de stedelijke bibliotheek aankoopt. "ls blijkt", zo zei hij, "dat daar vooral boeken van EPO tussen zitten of boeken die pedofilie of geweld verheerlijken, dan zal ik ingrijpen". Boeken van EPO of boeken die pedofilie of geweld verheerlijken: zo stond het in de krant.
Het opmerkelijke van al dat geaccelereer is dat niet alleen fascisten de democratie proberen te herscheppen. Twee weken geleden illustreerde de Vlaamse regering dat nog eens met veel overtuiging. Zes middenveldorganisaties kregen ondanks gunstig advies geen of minder subsidie omdat ze niet denken wat de regering wil dat ze denken. Bij de getroffen bewegingen verschillende waarmee EPO samenwerkt en er zijn ook auteurs betrokken, van Anuna De Wever en Rachida Aziz tot Ludo De Brabander, Seppe De Meulder en Lode Vanoost.
Hoop is als een bijl
Klinkt wat ik vertel pessimistisch? Dan heb ik me niet goed uitgedrukt. Overal in de wereld komen duizend-en-één nieuwe sociale krachten naar voren. Zij groeien van onderen naar boven, vanuit het donker naar het licht en van binnen naar buiten. Wij bouwen aan een project voor de volgende vijftig jaar om die nieuwe weefsels en bewegingen een stem te geven met onze boeken.
In zijn recente boek Grondgenoten citeert Dirk Holemans de Amerikaanse schrijfster Rebecca Solnit. "Hoop", zegt Solnit, "is een bijl om deuren open te breken in noodgevallen. Hoop vergt toewijding aan de toekomst, en precies die toewijding maakt het heden leefbaar". Zo is het met de eenenvijftigjarige die we vanavond op de schouders zullen torsen en rond de Waalse Kaai zullen dragen.
Ik rond af. Maar niet zonder heel EPO te bedanken. En heel EPO, dat zijn de vele honderden mensen die er een halve eeuw lang aan gebouwd hebben en er de volgende eeuw verder aan zullen bouwen, zoals aan een schip, beginnend met de bodem en daarna platen aanlassend aan bak- en stuurboord, en zo hoger en hoger, tot naar de dromen die we koesteren en waarvan we weten dat ze eens zullen uitkomen.
Later op de avond maakte de uitgeverij bekend dat ze een coöperatieve wordt. Vanaf 50 euro kunnen lezers één of meerdere aandelen kopen en mede-eigenaar worden. Coöperanten krijgen onder meer korting op boeken en inspraak in nieuwe covers en titels. Alle info vind je op https://epo.be/coop/.
