Gasboetes: van bestraffing door de gemeente naar privé-verdienmodel

“Vlaams minister van Mobiliteit Annick De Ridder (N-VA) wil graag af van het systeem waarbij voor lokale trajectcontroles wordt samengewerkt met een private partner. De N-VA-minister hekelt ‘het verdienmodel’ achter dat systeem (Knack, 19 November 2025). 

De trajectcontrole is echter lang niet de enige vorm van bestraffing die verkeerd loopt. Als je in een gemeente als Hove waar je maar 30 km mag rijden “gepakt” wordt met een snelheid van 31 km (37 km herrekend) komt de vraag waarom dat nodig is. Wie doet wat om een boete van 53 euro op te leggen? Wordt de veiligheid daardoor vergroot? Of is het gewoon een verdienmodel voor de gemeente geworden?

Oud zeer

De Gasboetewet (GAS staat voor Gemeentelijke Administratieve Sanctie) had tot doel gemeenten in staat te stellen overtredingen van hun reglementen en verordeningen niet langer alleen strafrechtelijk, maar ook administratiefrechtelijk te bestraffen. Daardoor wilde de wetgever het bestraffen van ongewenst gedrag en van kleinere vormen van overlast vergemakkelijken en versnellen, waardoor de werklast van de strafgerechten zou worden verminderd (Kamer van Volksvertegenwoordigers, Zitting 1998-1999, 2031/1, pp. 2-3). 

Dat overlast moest worden aangepakt kan niet worden betwist. Dat de werklast van de strafgerechten er niet moest worden door verhoogd evenmin. Toch was er hevige en ernstige kritiek op de wet. Twee elementen waren in de kritiek meer dan gepast. Vooreerst is er het feit dat gemeentelijke ambtenaren zowel rechter als partij zijn. Zij vervolgen, beoordelen en innen. Het Grondwettelijk Hof weerlegde dit punt door te verwijzen naar de mogelijkheid van beroep bij de politierechter. 

Vraag is echter of alle Belgen daarbij gelijk zijn. Een beroepsprocedure vergt kennis en ervaring en bovendien centen. De tussenkomst van een advocaat is daarbij voor de modale burger gewenst. En dit alles om een boete van om en bij de 50 euro te betwisten.  De grootste kritiek werd geleverd door de vraag of een gemeenteraad bevoegd is voor het bepalen van een strafmaat. Volgens de Grondwet kan dat enkel krachtens een wet. Internationale en Europese regelgeving voegt daar nog een ander element aan toe: 

“Niemand kan worden veroordeeld wegens een handelen of nalaten, dat geen strafbaar feit naar nationaal of internationaal recht uitmaakte ten tijde dat het handelen of nalaten geschiedde”.  Dat de wet de gemeenteraad machtigt, zoals het Grondwettelijk Hof voorhoudt, miskent de supranationale voorwaarde bij het omschrijven van het feit dat strafbaar is.

Evolutie

De Gasboetewet gaat er van uit dat dit volledig een uitsluitend gemeentelijke aangelegenheid is, met tussenkomst van de lokale politie en de gemeentelijke ambtenaar. Dat politieambtenaren opgeleide en beëdigde personen zijn die volgens strikte regels en een bepaalde ingesteldheid handelen en onder toezicht van meerdere instellingen staan is in overeenstemming met het principe dat zij tot bewijs van het tegendeel moeten worden geloofd. 

De aanstelling van een specifiek gemeentelijk ambtenaar kan aan dezelfde vereisten voldoen. In de werking van een politiedienst moet nu het onderscheid gemaakt worden tussen de operationele politiedienst en het administratief en logistiek kader (CALOG). Dit zijn civiele functies die ondersteunende taken uitvoeren, zoals werk in IT, marketing, recruitment en administratie maar geen operationele politietaken uitvoeren. 

Het beheer en de werking van een gemeente is intussen ook geëvolueerd naar een geheel andere vorm. Intercommunales en verzelfstandigde gemeentelijke bedrijven hebben heel wat opdrachten en bevoegdheden overgenomen. Voorgaande evolutie heeft tot gevolg dat voor de toepassing van de Gasboetewet beroep wordt gedaan op diensten die verzelfstandigd opereren met een eigen organisatie en beheer en onder heel wat minder toezicht van de gemeenteraad. 

Het is dus de vraag of de feitelijke toepassing van de Gaswet door ofwel CALOG-personeel of personeel van een Intercommunale of  een verzelfstandigd gemeentelijk bedrijf nog in overeenstemming is met wat de wetgever aan de gemeente, onder het toezicht van de gemeenteraad, heeft opgelegd.  Het wordt nog problematischer wanneer de feitelijke toepassing met onbemande camera's of bij wijze van trajectcontrole aan privéfirma's wordt overgedragen.

Het is evident dat de gemeenten moeten vergoed worden voor kosten die moeten gemaakt worden voor de toepassing van de Gaswet. Hier speelt evenwel de opmerking wat de verzelfstandiging van openbare diensten en de publiek-private samenwerking bemoeilijkt: het onderscheid tussen de zorg voor het algemeen belang, wat de opdracht van een openbare dienst is, en de noodzaak om winst te maken, wat het doel van een privébedrijf is.

Aanschouwelijk voorbeeld: Hove

“De opbrengst van gemeentelijke boetes, zoals GAS-boetes, is de afgelopen bestuursperiode bijna verdrievoudigd. Van een dikke 43 miljoen euro in 2019 naar 124 miljoen euro voor alle Vlaamse steden en gemeenten samen in 2023 (VRT NWS, 14 september 2024). Wat betekent dat in voormeld voorbeeld van een overtreding op het grondgebied van de gemeente Hove? 

Hove inde in 2023 gemiddeld 98,35 euro per inwoner aan gemeentelijke boetes. Voor Antwerpen was dat 34,69 euro. Bemerk dat de Vlaamse regering de mogelijkheid heeft gecreëerd om lage-emissiezones in te voeren. Wie die niet respecteert, kan ook rechtstreeks beboet worden door de stad of gemeente.  Dat is het geval in Antwerpen waar naast de wellicht hoogste hoog-emissiezone van heel Europa, de chemiecluster in de haven, vlak ernaast een lage-emissiezone werd gemaakt.

Mag uit voorgaande opmerkingen worden besloten dat waar de Gaswet aanvankelijk de bedoeling had overlast te bestrijden er nu een verdienmodel van gemaakt wordt? Bovendien beperkt deze vaststelling zich niet tot de toepassing van de Gaswet.  Meerdere schandalen hebben de nefaste gevolgen van de vermenging van het openbaar belang en privéwinstbejag aangetoond. De vermenging van de zorg voor het algemeen belang met die van de privé, winst maken, heeft zelfs een fenomeen doen ontstaan: de Graaicultuur”. 

Voorbeeld van graaicultuur: IGEAN

Is “graaien” de opdracht van een gemeente? Bijna 100 euro per jaar bijkomende belasting zoals in de gemeente Hove ligt toch gevoelig? Zouden wij ook niet moeten bekijken wat de verzelfstandiging van de andere gemeentelijke bedrijven of de overdracht naar intercommunales kost?  De Intercommunale Grondbeleid en Expansie Antwerpen (IGEAN) organiseert afvalinzameling en recyclage voor 30 gemeenten en adviseert hen onder andere over klimaat en innovatie, ruimtelijke ordening, woonbeleid.

De Raad van Bestuur van IGEAN vergadert zo vaak als nodig, in de praktijk meestal maandelijks. Enkele voorbeelden van de punten die daar worden besproken: goedkeuring van een voorstel om vanaf 1 januari 2020 de presentiegelden voor de leden van de Raad van Bestuur aan te passen en dit voorstel ter goedkeuring voor te leggen aan de algemene vergadering van 19 juni 2020;  goedkeuring van een voorstel om vanaf 19 maart 2025 aan de voorzitter van IGEAN-afdeling voor milieu en veiligheid een dubbel presentiegeld toe te kennen.

Eind juni 2025 beslist de Raad van Bestuur van IGEAN over de verdubbeling van de eigen presentiegelden. Vanaf dan zouden politici 213 euro per zitting ontvangen in plaats van het vorige bedrag van 106 euro, voor een vergadering van anderhalf uurtje. 

Dit is beschamend op een ogenblik dat zoveel mensen vrezen voor hun job en hun inkomen. De PVDA voerde op 13 juni 2025 actie aan containerparken in Brasschaat, Kapellen, Mortsel en Stabroek en eiste de intrekking van dit plan.

Walter De Smedt is gewezen strafrechter en lid van de Comités P en I