De community ruimte is een vrije online ruimte (blog) waar vrijwilligers en organisaties hun opinies kunnen publiceren. De standpunten vermeld in deze community reflecteren niet noodzakelijk de redactionele lijn van DeWereldMorgen.be. De verantwoordelijkheid over de inhoud ligt bij de auteur.
Stéphane Demoustier over ‘L’inconnu de la Grande Arche’: “De architect-kunstenaar wordt door het neoliberalisme weggedrumd”
“Ik heb mijn huis en vier kerken gebouwd”, antwoordt Johan Otto von Spreckelsen wanneer begin jaren tachtig tijdens een persconferentie naar zijn ervaring wordt gevraagd. Het vergroot de verbijstering, want de onbekende Deense architect had verrassend een prestigieuze, door de Franse socialistische president François Mitterand uitgeschreven, anonieme publieke architectuurcompetitie gewonnen.
Zijn ontwerp voor een bouwwerk dat een driehoek met het Louvre museum, de Arc de Triomphe en de zakenwijk La Défense moet vormen, gold als het meest originele. Maar de hypnotiserende intensiteit van de ‘Cubo’ vertalen naar de realiteit blijkt problematisch. Mede door bureaucratische en politieke inmenging. De van compromissen huiverende Von Spreckelsen blijft zijn artistieke zuiverheid claimen, maar botst hard met de realiteit.
Ode aan de koppige kunstenaar
De visionaire architect werpt de handdoek na een strijd om materiaalkeuze (muren van glas, marmer uit Carrara) en conceptaanpassingen, ziet een legertje boekhouders en neoliberale denkers het romantische artistieke basisidee van Mitterand neutraliseren én een monumentaal bouwwerk afgewerkt worden dat vloekt met zijn droom. Von Spreckelsen verdwijnt in de schaduw, sterft kort daarop en krijgt geen praalgraf maar een bescheiden, moeilijk te vinden laatste rustplaats.
De Franse cineast Stéphane Demoustier (La fille au bracelet, Borgo) portretteert in zijn boeiende adaptatie van Laurence Cosse's roman de mysterieuze architect als een gesloten, koppige kunstenaar. Een outsider (vertolkt door Claes Bang als een mengeling van een Tati-figuur en een westernheld) die verstrikt geraakt in het web van politiek en bureaucratie. Demoustiers blik is geamuseerd en teder, terwijl zijn kroniek evolueert van komedie naar tragedie.
Monument en mysterie
L’inconnu de la Grande Arche is geen met symboliek overladen epos zoals Oscarwinnaar The Brutalist of een barokke utopie zoals Megalopolis maar evoceert als tragikomedie wel de tijdsgeest. Tegelijk wijst Demoustier er ook op hoe het neoliberale denken niet enkel de architect fnuikt, maar ook de Franse maatschappij gaat beïnvloeden. Tijdens Film Fest Gent spraken we met de regisseur over een monument en een mysterie. Over cinema en architectuur.
Lag Laurence Cosse’s roman La Grande Arche uit 2016 aan de basis van L’inconnu de la Grande Arche? Of fascineerde de figuur van Johan Otto von Spreckelsen, de onbekende architect die in 1982 een door de Franse president François Mitterand uitgeschreven architectuurwedstrijd won, je voordien al?
Stéphane Demoustier: “Zoals alle Fransen was ik vertrouwd met de monumentale ‘Arche’ (boog) van La Défense in Parijs maar had ik geen flauw benul wie de architect achter dit project was. Vaag herinnerde ik me iets van een Deen die er uiteindelijk de brui aan gaf."
"Het lezen van de roman van Laurence Cosse prikkelde mijn nieuwsgierigheid. Ze schetst de geschiedenis van de wijk en het project, van de jaren zeventig tot nu, maar over architect Johan Otto Von Spreckelsen blijft ook bij haar een waas van geheimzinnigheid hangen."
"Dat het een mysterieus personage is waar weinig over geweten is fascineerde me echter juist. Het gaf me zin om een film rond hem te bouwen. Als hommage aan deze man in de schaduw wou ik de vinger leggen op het mysterie.”
L’inconnu de la Grande Arche werd geen documentaire maar een speelfilm gebaseerd op ware feiten. Waarom injecteer je fictie door een verzonnen personage toe te voegen? Namelijk Liv, de echtgenote van architect Johan Otto von Spreckelsen.
“Tijdens de jaren tachtig werden politiek, overheid en bedrijfsleven sterk gedomineerd door mannen. Waardoor het gevaar bestond dat mijn film een exclusief mannenverhaal ging worden. Iets wat ik te allen tijde wilde vermijden. Alleen bestond er nog minder informatie over zijn vrouw als over de architect zelf."
"Veel bronnen bevestigen dat hij altijd vergezeld was door zijn echtgenote, maar concrete informatie over haar ontbreekt. Ik moest dus karaktertrekken, dialogen en verhaallijnen verzinnen om er ook een vrouwelijk personage bij te betrekken."
"Ik maakte van haar een essentieel personage. Cruciaal voor de protagonist, maar ook voor de dramatische boog van de film. Het was belangrijk dat Johan Otto's partner een medewerker is op architecturaal vlak maar vooral iemand zonder wie hij zich verloren voelt. Haar temperament en hun onderlinge chemie dienden uit de verf te komen.”
De architect-kunstenaar
In contrast met de architect die eerder stil, aarzelend en gesloten overkomt.
“Liv en Johan Otto vullen elkaar aan. Haar pit en intensiteit stimuleren hem. Zelf is hij een beetje een dromer en een idealist die verlorenloopt in de harde wereld van politici, ambtenaren en ondernemers.”
De architect praat altijd over ‘le cube’, de kubus, terwijl alle andere betrokkenen spreken over ‘l’arche’, de boog. Legt dat een verschil in visie bloot?
“Voor een stuk wel. Von Streckelsen was bezeten door het idee van de socialistische president François Mitterand om ‘het leven te veranderen’ via architectuur, terwijl anderen vooral bezig waren met het linken van de Parijse monumenten, met het doortrekken van de historische as tussen het Louvre en de Arche de Triomphe tot La Défense."
"Ik heb zelf jarenlang opdrachtfilms gemaakt over architectuur, over gebouwen en wijken, en door architecten te interviewen leerde ik dat esthetische kwesties vaak een sociale dimensie hebben. Maar ook dat het persoonlijke en het collectieve, het creatieve en het industriële steevast botsen. In dat krachtenveld liep de onbekende Deense visionaire architect wat verloren."
"De kloof tussen het ideaal en het haalbare bleek te groot. Dat president Mitterand na een anonieme, internationale competitie koos voor een onbekende blijft straf. Omdat het een inhoudelijke keuze was, gebaseerd op de originaliteit van het ontwerp. Von Streckelsen wilde met zijn kubus openheid oproepen, hij droeg het werk ook op aan ‘de mensheid’.”
Openheid op de agenda
Openheid zou wat later tijdens de feesten van de bicentenaire de la Révolution in 1989, toen de monumentale constructie ingehuldigd werd als Grand Arche de la Fraternité, toegevoegd worden aan de traditionele Franse waarden "Liberté, égalité, fraternité".
“Klopt. Het opmerkelijke is wel dat heel weinig Fransen ook binnenin dat symbool van openheid zijn geweest. Men kent de kubus van La Défense vooral als iconisch beeld. Het is een monument dat vanop afstand bekeken wordt. De uitnodiging om binnen te gaan die de architect voor ogen had is nooit aangenomen door het grote publiek. Het is wel een ontmoetingsplaats geworden. Een paradijs voor skaters en dansers, een plek om boeken te lezen. Maar dan wel buiten, het grote publiek gaat niet binnen."
"In deze zakenwijk, niet het meest levendige deel van Parijs, bevinden zich vooral bureaus. Wat niet wegneemt dat de Arche de ziel van La Défense vormt. In de zomer gaan mensen die in de buurt werken of wonen op de trappen zitten. Alsof ze op een antieke tribune plaatsnemen. Het blijft dubbel: als buitenissig monument fungeert het als magneet maar de omgeving zelf blijft zielloos.”
Het Grande Arche project markeert ook een historisch keerpunt. De Franse samenleving maakte een bocht van het romantisch idealisme van Mitterand naar een neo-liberale maatschappij, de kille en pragmatische nieuwe economische orde die op de rails werd gezet na het einde van zijn ambtstermijn in 1995.
“Zonder Mitterand te willen verheerlijken, hij maakte ook grote fouten (n.v.d.a. zo bleek hij toestemming te hebben gegeven voor de aanslag op de Rainbow Warrior), wou ik in L’inconnu de la Grande Arche ook belichten dat er tijdens zijn periode een zekere romantische geest in de lucht hing."
"Die was verbonden met een groot investeringsprogramma dat verschillende monumenten en sites, denk maar aan het Musée d’Orsay of de piramide van het Louvre, ontwikkelde. Een kwestie van visie maar ook van ego. Op dat vlak houden de architect en de president elkaar een spiegel voor. Von Spreckelsen en Mitterand zijn verstrengeld door een droomproject en de teleurstelling omwille van de onder druk doorgevoerde aanpassingen.”
Veranderende tijden
De tijdsgeest is één ding, maar het herscheppen van dit tijdsgewricht is nog een heel andere uitdaging.
“Ik wou niet vervallen in fetisjisme, in een exacte recreatie en verheerlijking van een tijdperk. Mijn film moest de geest vatten zonder een perfecte tijdscapsule te zijn. Zo zijn de objecten coherent met de jaren tachtig, maar geen stoffige manier om het verhaal te dateren. Opzet was iets te creëren dat het tijdperk evoceert zonder een perfecte kopie te zijn."
"In die zin hebben we ook gecast en de acteurs gecoacht. Zo is Michel Fau geen fysieke kopie van François Mitterand maar tracht hij wèl een waarachtige figuur neer te zetten. Dat ging over de energie van Mitterand, zijn relatie met anderen, zijn gedrag. L’inconnu de la Grande Arche wil wijzen op iets dat in lucht hing, zonder een realistische recreatie van de jaren tachtig te zijn.”
Mitterand had wat van een larger than life filmpersonage.
“François Mitterand gedroeg zich als een koning. Maar in tegenstelling tot sommige hedendaagse presidenten wel als eentje met een humanistische filosofie. Dat hij zoveel liet bouwen is verbonden met zijn wens om voor lange tijd zijn stempel te drukken op Frankrijk. Vandaar zijn voorliefde voor gebouwen en monumenten met een zeker eeuwigheidsgehalte, zoals de Grande Arche."
"Vandaar ook zijn sympathie voor architecten met panache, zoals Von Streckelsen. Mitterand was natuurlijk heel erg Frans, iemand bij wie in het achterhoofd de geschiedenis van de monarchie en de cultus van de ‘Grand Homme’ (de grote nationale figuur) leeft. In die zin was het interessant een buitenstaander, een vreemdeling uit een Noordelijk land, dit met verbazing en vanop afstand te laten observeren.”
Eigen filmstijl
In King Vidors klassieker The Fountainhead heeft de architect iets rebels en heroïsch. Jij kijkt eerder geamuseerd naar je protagonist.
“Ik hou van een mix van ernst en humor. Van drama en lichtvoetigheid. Van huilen en lachen. Weet je, in het leven sterven we uiteindelijk allemaal maar in afwachting mogen we ons ook amuseren."
"Architect Johan Otto Von Spreckelsen gaat snel van triomf naar tragedie. De wisselende emoties die daarmee gepaard gaan benadruk ik door genres te mixen en door te kijken met een blik die scherp is maar ook teder en geamuseerd. De film begint als een sprookje en eindigt als een nachtmerrie. Het is fijn dat het publiek niet juist weet of het een drama of een komedie is.”
De scène in de marmermijn is mooi en symbolisch. Ze herinnert ook aan The Brutalist. Brady Corbets film had je waarschijnlijk nog niet gezien toen je L’inconnu de la Grande Arche draaide?
“Ik wist dat The Brutalist ook scènes in de marmermijnen van Carrara had, maar de film heb ik pas gezien na mijn eigen opnamen. Die identieke locatie stoort me niet want onze films zijn heel verschillend. Voor mij vormen de scènes een noodzakelijke parenthese. Het zijn overgangsmomenten die illustreren hoe belangrijk de band met de natuur is voor de architect."
Deze episode fungeert als tegenwicht voor het Parijse, heel erg stedelijke, luik van de film. Ik wou ook de textuur en kleur van het marmer, die witheid, doen contrasteren met de meer sombere tinten van het universum waar Von Spreckelsen uiteindelijk zijn monument gaat neerpoten. Tegelijk benadrukt het tevens de rijkheid en diversiteit van al die Europese landen. Er wordt Italiaans, elders ook Engels en Frans, maar ook Deens gesproken in L’inconnu de la Grande Arche.”
De toon en het licht zijn ook anders in de Carrara scènes.
“Kleur, licht en contrast maken visueel duidelijk dat dit een heel andere wereld is. Een waar de materie primeert en er van afzwakking en compromissen geen sprake is.”
Perspectief en visie
Er wordt veel over perspectief en de blik gesproken in de film. Zie je daar een link tussen architectuur en cinema?
“Op creatief vlak zijn er overeenkomsten tussen architectuur en film. Cinema wint aan kracht wanneer het andere blikken en perspectieven incorporeert terwijl architectuur ons anders doet kijken, ons via perspectief leidt. Zowel architecten als filmmakers maken keuzes van esthetiek en mise-en-scène.”
Ze worstelen beiden met financiering en budgettering. Geld en financiële overwegingen blijken uiteindelijk de uitwerking van een architecturale visie in de weg te staan.
“Johan Otto Von Spreckelsen kreeg het gevoel dat hij mislukt was, dat zijn ideaalidee zodanig aangepast werd dat de ziel eruit verdween. Dat leidde tot teleurstelling, verdriet en ontreddering. Zijn grote ontgoocheling is dat hij zijn visie niet in overeenstemming kon brengen met de realiteit, dat hij geen oplossingen kon vinden voor de problemen die opdoken."
"Zijn omgeving zag dat als een gebrek aan flexibiliteit, maar in de grond was hij een solitair iemand die moeizaam met anderen samenwerkte. Iemand die helemaal niet overweg kon met financiële druk. In die zin is de architect een outsider die door het ontluikende neoliberalisme verder uit beeld wordt geduwd.”
L’INCONNU DE LA GRANDE ARCHE van Stéphane Demoustier. Frankrijk 2025, 106’. Met Claes Bang, Sidse Babett Knudsen, Xavier Dolan, Swann Arlaud, Michel Fau. Scenario Stéphane Demoustier naar Laurence Cosse. Fotografie David Chambille. Montage Damien Maestraggi. Muziek Olivier Marguerit. Productie Muriel Meynard & Marie Gade. Distributie Cherry Pickers. Release 19 november 2025.
