Trumps aanval en de VN-crisis: Waarom de wereldorganisatie vecht voor haar relevantie

Op dinsdag 23 juni hield Donald Trump een felle speech op de Algemene Vergadering van de VN waarin hij zijn ‘America First’-visie uiteenzette en kritiek leverde op multilateralisme, klimaatbeleid en immigratie. Hij haalde daarbij ongemeen hard uit naar de VN zelf.

In zijn ogen is de organisatie een ineffectieve en bureaucratische praatclub die geen concrete resultaten oplevert en soms zelfs contraproductief handelt. Concreet beschuldigde hij de VN ervan invasies te "creëren en te financieren" in plaats van te stoppen, omdat de organisatie hulp verleent aan asielzoekers die naar de VS proberen te komen.

In tegenstelling tot zes jaar geleden, toen men nog om Trump lachte, werd er dit jaar in stilte geluisterd

Hij betwijfelde openlijk het nut van de organisatie. In tegenstelling tot zes jaar geleden, toen men nog om hem lachte, werd er dit jaar in stilte geluisterd.

Voor het gebrekkig functioneren van de VN is de VS overigens zelf voor een groot deel verantwoordelijk. In het verleden werd de VN door de Verenigde Staten gebruikt en gepusht wanneer het hen uitkwam en genegeerd of geboycot als het tegen de eigen belangen inging.

Dertig jaar geleden zei John Bolton, veiligheidsadviseur onder Trump 1: "Er bestaat niet zoiets als de Verenigde Naties. Wanneer de Verenigde Staten het voortouw nemen, zullen de Verenigde Naties volgen. Wanneer het in ons belang is, zullen wij het voortouw nemen. Wanneer het niet in ons belang is, zullen wij het niet doen."

Onder Trump heeft de VS een groot deel van de financiering van de VN stopgezet, waardoor de organisatie gedwongen is om een groot deel van haar humanitair werk wereldwijd te schrappen.

Ontstaansgeschiedenis

De VN is een product van de Twee Wereldoorlog. Na de verschrikkingen van die oorlog groeide het besef dat er een nieuwe, sterke internationale organisatie nodig was om oorlogen te voorkomen en samenwerking te bevorderen. De Volkenbond, die na de Eerste Wereldoorlog werd opgericht, bleek te zwak: ze kon geen agressie tegenhouden en had te weinig draagvlak.

In 1945 kwamen vertegenwoordigers van 50 landen in San Francisco samen en ondertekenden het Handvest van de Verenigde Naties. Daarmee ontstond de VN officieel op 24 oktober 1945, met als belangrijkste doel: vrede bewaren, internationale veiligheid garanderen en samenwerking tussen landen bevorderen. Met de veiligheidsraad en de Algemene Vergadering als belangrijkste organen.

De structuur van de VN is een directe weerspiegeling van de machtsverhoudingen na de Tweede Wereldoorlog

De Veiligheidsraad is het orgaan dat waakt over vrede en veiligheid in de wereld. Het heeft de macht om bindende beslissingen te nemen die alle landen moeten uitvoeren. Dat kan gaan van het opleggen van sancties tot het sturen van vredesmissies of zelfs het toestaan van militaire acties.

De raad telt vijftien leden: vijf permanente grootmachten – de VS, Rusland, China, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk – die elk een vetorecht hebben, en tien landen die om de twee jaar verkozen worden maar geen veto kunnen gebruiken.

In de Algemene Vergadering komen alle 193 lidstaten samen, elk met één stem. Het is het grote forum van de VN waar landen debatteren en resoluties aannemen. Die beslissingen zijn niet bindend, maar ze hebben wel een belangrijk moreel en politiek gewicht. Vaak gaat het om verklaringen over mensenrechten, klimaat of de veroordeling van een oorlog.

De winnaars van WO ll kregen een permanente zetel en vetorecht

De structuur van de VN, en vooral die van de Veiligheidsraad, is een directe weerspiegeling van de machtsverhoudingen na de Tweede Wereldoorlog. De winnaars van dat conflict – de VS, de Sovjet-Unie, China, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk – kregen een permanente zetel en een vetorecht.

Dat moest vermijden dat een van de grootmachten zich buitengesloten voelde en opnieuw een wereldconflict zou riskeren. Deze vijf landen waren destijds de belangrijkste militaire machten en hadden een doorslaggevende rol gespeeld in de oorlog. De rest van de wereld moest het doen met roterende zetels zonder veto.

Vandaag, in 2025, is die samenstelling volledig achterhaald. Nieuwe grootmachten zoals India, Brazilië, Duitsland, Zuid-Afrika, Japan of zelfs de EU hebben nog altijd geen permanente zetel. Hele continenten, zoals Afrika en Latijns-Amerika, blijven zonder vaste stem. Toch houden de vijf oorspronkelijke mogendheden hun bevoorrechte positie stevig vast.

Belang van de VN

Het belang van de VN kan moeilijk overschat worden. Op het vlak van vrede en veiligheid speelt vooral de Veiligheidsraad een cruciale rol: het kan sancties opleggen, vredestroepen sturen of zelfs militaire actie goedkeuren om conflicten in te dammen.

Daarnaast is de VN een motor van internationale samenwerking. Via gespecialiseerde organisaties zoals de Wereldgezondheidsorganisatie voor gezondheid, UNESCO voor onderwijs en cultuur en de FAO voor voedsel, speelt ze een sleutelrol bij het aanpakken van mondiale problemen.

Ook op het gebied van mensenrechten liet de VN zijn sporen na, met als mijlpaal de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens uit 1948, die nog steeds een fundament vormt van het internationaal recht. En met de Millenniumdoelen en de huidige Duurzame Ontwikkelingsdoelen probeert ze armoede, ongelijkheid en klimaatproblemen aan te pakken.

Concurrentie

Waar de VN ooit de onbetwiste centrale plek was voor internationale samenwerking, zien we de laatste decennia steeds meer regionale blokken en allianties ontstaan. Die nemen soms taken over die eigenlijk in New York thuishoren en groeien zo uit tot concurrenten van de VN.

Er ontstaan steeds meer regionale samenwerkingsverbanden los van en naast de VN

Dat is een gevolg van de machtsverschuivingen in de wereld. Nieuwe grootmachten zoals India, Brazilië of Zuid-Afrika willen meer invloed dan ze binnen de VN krijgen en bouwen daarom eigen netwerken uit. Zo positioneren de BRICS zich bijvoorbeeld steeds nadrukkelijker als tegengewicht voor de westerse dominantie.

Ook de Verenigde Staten en in hun kielzog de westerse landen laten de VN steeds meer vallen omdat ze VN steeds minder voor hun kar kunnen spannen of er zelfs last van ondervinden, denk maar aan het arrestatiebevel van het Internationaal Strafhof voor premier Benjamin Netanyahu en Yoav Gallant, voormalig minister van Defensie van Israël.

Als gevolg daarvan ontstaan steeds meer regionale samenwerkingsverbanden los van en naast de VN. Zo organiseert de Afrikaanse Unie zelf vredesmissies op eigen bodem. In Azië werkt ASEAN vooral rond handel en stabiliteit en richt de Shanghai Samenwerkingsorganisatie (SCO) zich op veiligheid, economische samenwerking en politieke dialoog, met China en Rusland als spil.

Grote uitdaging

Voor de VN betekent dit een groeiende uitdaging. Steeds vaker kijken landen eerst naar hun eigen blok voor oplossingen. Dit toont aan dat de macht in de wereld meer verspreid raakt. De VN blijft een uniek mondiaal forum, maar hij moet steeds meer plaats maken voor regionale initiatieven die sneller of doelgerichter werken.

Om nog een rol van betekenis te kunnen blijven spelen zijn fundamentele hervormingen dringend nodig

Dit is geen gunstige evolutie. Ondanks alle kritiek op trage besluitvorming en het blijvende machtsonevenwicht, blijft de Veiligheidsraad een onmisbaar forum waar landen wereldwijd samenkomen om conflicten te voorkomen en gezamenlijke oplossingen te zoeken. In het verleden hebben we gezien tot welke slachting de tandeloze Volkenbond heeft geleid.

Maar, om nog een rol van betekenis te kunnen blijven spelen zijn fundamentele hervormingen dringend nodig. In de eerste plaats moet de samenstelling van de Veiligheidsraad dringend herzien worden. Zonder zo’n hervorming blijft de VN gegijzeld door blokkades en vetorechtpolitiek en dreigen we te belanden in de situatie van de jaren dertig.

Daarnaast moet de organisatie transparanter en democratischer worden. Vandaag is de Algemene Vergadering vooral een forum zonder bindende kracht. Meer beslissingsmacht voor dit orgaan zou de VN dichter bij een echte wereldorganisatie brengen waarin élke stem telt, niet enkel die van de grootmachten.

Hervormingen – als ze er al komen – zullen mee de loop van de geschiedenis bepalen

Ook de financiering van de VN moet op de schop. Nu zijn de middelen te afhankelijk van de politieke wil van de rijkste landen, die zo onrechtstreeks hun agenda kunnen doorduwen. Een eerlijker en stabieler systeem van bijdragen zou de onafhankelijkheid van de organisatie versterken.

Tot slot moet de VN zich veel sterker profileren op domeinen die het leven van mensen wereldwijd bepalen: klimaat, ongelijkheid, migratie en digitale veiligheid. Door hier krachtdadig op te treden en de belangen van de meerderheid van de wereldbevolking voorop te zetten, kan de organisatie tonen dat ze meer is dan een speelbal van geopolitieke machten.

Die hervormingen – als ze er al komen – zullen mee de loop van de geschiedenis bepalen.