AI-kunst als de esthetiek van het fascisme van de 21ste eeuw
"Liever een varken dan een fascist”, verklaarde Porco Rosso in de gelijknamige Studio Ghibli-film. Miyazaki’s studio staat bekend om haar sterke anti-oorlogsstandpunt en haar pleidooi voor menselijke kunst boven kunstmatige intelligentie. Ironisch genoeg is de kenmerkende Ghibli-stijl vandaag een grote trend in AI-gegenereerde kunst, vaak gemaakt met tools zoals ChatGPT.
Deze stijl wordt zelfs door extreemrechtse groepen gebruikt om hun boodschap kracht bij te zetten. Zo deelde de Israëlische Defensiemacht AI-gegenereerde Ghibli-achtige beelden tijdens hun militaire campagne in Gaza. Ook de regering-Trump gebruikte AI-gegenereerde visuals om harde immigratiebeleiden te promoten, met onder meer een citaat van Republikeinse senator J.D. Vance: "Wij vragen geen toestemming aan de extreme linkse democraten voordat we illegale immigranten deporteren". Sommige van deze beelden tonen arrestaties van immigranten, wat zorgen oproept over het inzetten van nostalgische esthetiek als rechtse propaganda.
De evolutie van Entartete Kunst tot AI-esthetiek
Tijdens nazi-Duitsland (1933 tot 1945) bestempelden de nazi’s modernistische kunst, zoals abstracte en expressionistische werken, als “Entartete Kunst”. Deze kunst was te abstract, emotioneel en vrij en voldeed niet aan de nationaalsocialistische norm. De nazi’s wilden de kunstwereld onder staatscontrole brengen, waarbij alleen ‘Arische’ kunst als esthetisch en moreel juist werd erkend.
Ze vernietigden Entartete Kunst, haalden deze uit musea en dwongen kunstenaars tot zwijgen of ballingschap. Nu, bijna een eeuw later, zien we een digitale echo van deze onderdrukking in AI-gegenereerde kunst. Waar Entartete Kunst ooit te chaotisch was, is AI-kunst juist het tegenovergestelde: conformistisch, steriel en onvrij. Het streeft naar een perfecte, gladde vorm die meer op propaganda lijkt dan op creatie.
Wie bepaalt wat ‘perfectie’ is in AI-kunst? Niet de kunstenaar, maar algoritmes die getraind zijn op dominante, vaak witte, westerse, kapitalistische en heteronormatieve normen. AI-kunst is daarmee geen “ontaarde” kunst in de nazi-betekenis, maar juist een nieuwe vorm van culturele uniformiteit en controle.
In de code ingebakken
AI-gegenereerde beelden weerspiegelen de waarden en esthetiek van hun trainingsdata, vaak afkomstig van de luidste stemmen online. AI creëert niet zoals mensen, maar synthetiseert en remixt, waardoor bestaande vooroordelen worden versterkt. Dit betreft eurocentrische schoonheidsidealen, genderstereotypen en een esthetiek die bedrijven bevoordeelt.
AI kan niet voelen, begrijpen en de pijn en schoonheid ervaren die gepaard gaan met groeien en falen tijdens het leerproces
Ondanks beweringen van politieke neutraliteit vertonen taalmodellen als ChatGPT duidelijke politieke verschuivingen in output, afhankelijk van de trainingsdata en updates. Het Chinese model DeepSeek weigert onderwerpen te bespreken die tegen de staatsideologie ingaan, zoals Hong Kong of Taiwan.
AI kan niet voelen, begrijpen en de pijn en schoonheid ervaren die gepaard gaan met groeien en falen tijdens het leerproces. Het resultaat is een constante stroom van zielloze, emotioneel lege beelden die het algoritme plezieren, maar zelden uitdagen.
De perfecte leegte
Steeds vaker worden AI-versies van menselijke kunst gepresenteerd als ‘beter’ of ‘professioneler’. Vooral bij beelden van dames leidt dit tot onrealistische schoonheidsnormen, ofwel ‘looksmaxxing’; grote borsten, smalle taille, perfecte huid, make-up of zelfs AI-gegenereerde naaktbeelden. Dit weerspiegelt een extreemrechtse visie op wat een vrouw ‘zou moeten zijn’, zonder haar eigen keuze.
Jaren van studie, emotie en expressie worden gereduceerd tot een simpele prompt
Het gaat hier niet om democratisering of toegankelijk maken van creativiteit, maar om het onderwaarderen van menselijk werk en het vervangen van kwetsbaarheid door mechanische controle. Deze culturele verschuiving sluit aan bij autoritaire waarden: afwijkende meningen onderdrukken, efficiëntie verhogen en het steriliseren van alles wat menselijk en niet-perfect is.
Einde van AI-art voor Dummies: AI als politieke esthetiek
Het is geen verrassing dat staatsactoren AI-kunst inzetten als propaganda. De Israëlische Defensiemacht verspreidde AI-gegenereerde beelden als onderdeel van psychologische oorlogsvoering bijvoorbeeld. AI-kunst wordt zo geen creatieve expressie, maar een narratief wapen om percepties te manipuleren en waarheden te verdoezelen.
Ook politici zoals premier Bart De Wever en minister van Defensie Theo Francken namen deel aan AI-trends, bijvoorbeeld met AI-gegenereerde actiepoppenbeelden. Het actiefiguurtje van Francken, dat door ChatGPT werd gegenereerd, toonde hem in een militair uniform met een Vlaamse leeuw. Het beeld bevatte ook symbolische accessoires zoals een urinoir, een verwijzing naar het plasincident, een verbandkistje met ‘anti-wokistes’ en een boek getiteld ‘Einde van België voor Dummies’. Dit soort beelden versterken politieke boodschappen en roepen controverse op.
Net zoals fascisten uit het verleden bang waren voor kunstenaars vanwege hun vermogen om te verstoren, te bespotten en empathie op te roepen, zo zijn hedendaagse reactionaire stemmen dat ook. De moderne fascist vernietigt de kunstenaar niet langer door kunst te verbranden, maar door kunst te vervangen met gratis ‘kunst’-generatiemachines die in staat zijn om menselijke kunstenaars van werk te beroven, hen gedwongen een ander beroep te laten kiezen, waardoor de kunst zelf zou verwateren.
Jaren van studie, emotie en expressie worden gereduceerd tot een simpele prompt. AI-kunst, met al haar oppervlakkige schoonheid, is te vaak medeplichtig aan die reductie.
We moeten technologie niet volledig afwijzen, maar we moeten ons wel afvragen welke waarden ze ondersteunt. Wanneer kunst wordt ingezet als strijdtoneel in de oorlog om culturele controle, moeten we kiezen aan welke kant we staan: de kant van empathie, imperfectie en menselijke expressie, of de kant van steriliteit, surveillance en controle.
De toekomst van kunst moet menselijk blijven.
