De valkuil van toenemende militarisering
Volgens Francken kan een staat enkel duurzame vrede kennen als "hij bereid en ook in staat is om zijn grondgebied en soevereiniteit te verdedigen, indien nodig gewapenderhand. Dit vereist een bekwame en krachtige krijgsmacht, zelfs in tijden van vrede".
Bewapening lokt tegenbewapening uit
Onderzoek toont echter aan dat toenemende bewapening een tegenbewapening kan uitlokken en zelfs kan leiden tot een wapenwedloop. Dit staat bekend als het veiligheidsdilemma, waarbij staten de militaire versterking van anderen beschouwen als een potentiële dreiging. Bovendien gaat een wapenwedloop gepaard met een verhoogd risico op escalatie en oorlog, eerder dan met de-escalatie. Die wederzijdse dreigingsperceptie is ook zichtbaar in de huidige politieke retoriek. Russische president Poetin verwees bijvoorbeeld naar de Europese herbewapeningsplannen als voorbereidingen op oorlog tegen 2030.
De druk om andere landen voor te blijven bij de ontwikkeling van nieuwe wapens kan overigens leiden tot overhaaste beslissingen en minder investeringen in veiligheidsmaatregelen. Dat gebrekkige veiligheidsmaatregelen bij militaire technologieontwikkeling geen louter theoretisch risico vormen, blijkt uit een recent incident in de VS. Tijdens een militaire drone-oefening raakte een soldaat gewond toen een explosief onverwacht ontplofte. Een militaire veiligheidsexpert waarschuwde daarna dat de haast bij ontwikkeling van drone-technologieën veiligheidsvoorschriften in het gedrang brengt. De oproep van Francken tot een 'drastische versterking van onze defensiecapaciteiten' mag daarom niet ten koste gaan van veiligheidscontroles, ook niet bij de samenwerking met imec.
Afschrikking is geen wondermiddel
Ook benadrukte Francken dat het doel is om 'vrede te bewaren door onze eigen militaire macht geloofwaardig te maken in de ogen van onze tegenstanders en onze strategische afhankelijkheid van de VS te verminderen'. Maar militaire afschrikking is geen wondermiddel voor vrede. Integendeel, het zijn vredeshandhavingsinitiatieven die een belangrijke bijdrage leveren aan het terugdringen van geweld en bloedvergieten. Daarnaast is het streven naar een militair onafhankelijker Europa niet zonder geopolitieke risico’s. De VS hebben immers niet alleen belang bij sterke bondgenoten, maar ook bij de politieke invloed die hun militaire bescherming oplevert. Meer Europese zelfstandigheid kan die machtsverhoudingen veranderen, zonder dat duidelijk is wat dit voor de onderlinge samenwerking zal betekenen. Militaire onafhankelijkheid voorstellen als een eenvoudige weg naar meer veiligheid gaat dan ook voorbij aan de geopolitieke gevolgen die zo'n verschuiving met zich mee kan brengen.
Veiligheid is meer dan defensie
En wat betekent veiligheid dan eigenlijk voor de burgers die met deze militaire investeringen beschermd moeten worden? Veiligheid omvat immers meer dan enkel bescherming tegen militaire dreiging. Zo zijn ook toegankelijke gezondheidszorg en sociale bescherming van belang voor het welzijn van burgers. Bovendien hebben die investeringen een prijs: elke euro die naar defensie gaat, kan niet tegelijkertijd aan andere maatschappelijke noden worden besteed. De vraag is dan welke vormen van veiligheid voorrang moeten krijgen wanneer de beschikbare middelen beperkt zijn. Dit staat bekend als het guns versus butter-principe. Ook Belgen trekken grenzen: 65 procent vindt dat hogere defensie-uitgaven niet ten koste mogen gaan van gezondheidszorg en sociale bescherming.
Wapenleveringen met een keerzijde
En hoe zit het dan met de landen die we militair ondersteunen? Wapenleveringen worden vaak verantwoord als een manier om landen en hun bevolking te beschermen, maar kunnen leiden tot ernstige gevolgen. Ze kunnen conflicten verergeren, dodelijker maken, en het geweld tegen burgers vergroten. Ook wordt buitenlandse militaire steun aan regeringen in verband gebracht met meer mensenrechtenschendingen. Bovendien kan die militaire steun zelfs averechts werken voor het steunverlenende land. Zo wordt militaire steun van de VS in het buitenland in verband gebracht met een verhoogd risico op anti-VS terrorisme in de landen die de steun hebben ontvangen.
Betekent dit dat we geen steun moeten bieden aan landen in conflict? Zeker niet. Maar die steun moet effectief bijdragen aan de veiligheid van burgers en duurzame vrede. Diplomatieke bemiddeling, vredeshandhaving, en economische ondersteuning kunnen hierbij een belangrijke rol spelen. Welke specifieke aanpak het meest geschikt is, hangt natuurlijk af van het conflict en de noden van de betrokken bevolking.
Een veiligheidsbeleid dat verder kijkt
Meer bewapening is dus geen garantie op meer veiligheid. Militaire investeringen kunnen integendeel nieuwe spanningen creëren, conflicten verergeren en andere maatschappelijke noden onder druk zetten. Een veiligheidsbeleid dat die naam waardig is, moet daarom verder kijken dan bewapening. In plaats van steeds meer middelen naar defensie te verschuiven, dienen militaire investeringen tot een minimum te worden beperkt. Diplomatie, internationale samenwerking, vredeshandhaving en het welzijn van burgers moeten daarbij prioriteit krijgen.