‘Meeuwen sterven in de haven’: Vlaams filmerfgoed om te koesteren
“Meeuwen sterven in de haven is een goede film, op bepaalde ogenblikken zelfs uitstekend! Die appreciatie slaat inzonderheid terug op de vorm” schrijft Maria Rosseels in 1955 bij de release van de door Rik Kuypers, Ivo Michiels en Roland Verhavert geschreven en geregisseerde Vlaamse film.
De toonaangevende critica van De Standaard onderstreept dat de makers “er in geslaagd zijn een vorm te creëren die de toeschouwers van het eerste tot het laatste beeld gevangen houdt.” Ook Huib De Jonghe looft in het filmtijdschrift Film & Televisie “het schitterende werk van drie jonge Vlamingen, die een film hebben gedraaid, zoals er in dit land nog nooit een film gedraaid werd.”
Filmmijlpaal
Eerlijkheid gebiedt ons aan te stippen dat sommige (katholieke) critici ook worstelden met Meeuwen sterven in de haven. Ze opperen inhoudelijke en morele bezwaren. Zo betreurt Joz Van Liempt in Gazet van Antwerpen dat gekozen werd voor een onderwerp “dat zich niet alleen afspeelt in de minst interessante middens van onze samenleving maar zich bovendien neerlegt bij een levensbeschouwing die elk besef van een hogere waarde negeert.” En dat is ‘des te erger’ omdat “de film toch het werk is van drie sympathieke jongens, die alle drie uit katholieke middens komen.”
“Alleen geschikt voor gevormde volwassenen” heette het in Film & Televisie maar algemeen overheerst het besef dat de film een mijlpaal is in de Vlaamse filmgeschiedenis. Marc Turfkruyer ziet in Weekblad Cinema een film “van ongewoon prestige” die “de weg effent voor een productie van eigen bodem, waardig te midden van die van andere landen.” Een bewijs “dat er ook bij ons mensen zijn die het talent bezitten om in de zevende kunst een internationale figuur te slaan.”
Herboren Vlaamse film
Amateurfilmer Rik Kuypers (later stichter van Filmgoep ’58) schudde samen met filmcritici Roland Verhavert (later regisseur en producent van o.m. Pallieter) en Ivo Michiels (die evolueerde tot schrijver en scenarist van o.m. Delvauxs Een vrouw tussen hond en wolf) schudden met het modernistisch drama Meeuwen sterven in de haven in 1955 de door provincialistische volkse komedies (Edith Kiel, Jan Vanderheyden) en documentaires (Henri Storck bleef een meester maar draaide vooral kortfilms) gedomineerde naoorlogse cinema door elkaar.
Het feit dat het trio jong en onbezoedeld door de smet van collaboratie was hielp. Net als het gegeven dat er een zekere verzadiging optrad bij een bioscooppubliek dat net na W.O. II overspoeld werd door de Amerikaanse producties die tijdens de Duitse bezetting niet op het programma stonden. Begin jaren vijftig bleken mede dankzij nieuwe economische steunmaatregelen Antwerpse, volkse filmkluchten zoals Het Schipperskwartier (van Edith Kiel met lokale vedetten Charles Janssens en Co Flower) weer populair.
Maar het is tijd voor een frisse wind oordelen de jonge wolven Kuypers, Verhavert en Michiels. Ze zoeken en vinden privéfinanciers voor een debuutfilm die de platgetreden paden verlaat. Ook al wordt Meeuwen sterven in de haven net als de volkskluchten gedraaid in Antwerpen (periode mei-juni 1955) en oogt een trip langs o.m. het Brabo standbeeld en het openluchtmuseum Middelheim als toeristische promotie. De film beleeft zijn première op 14 oktober 1955 in de Antwerpse bioscoop Savoy.
Europees filmmodernisme
Op de promo uitstap na is Antwerpen – met donkere straten en een quasi verlaten havengebied – wel een gepaste dramatische locatie. Protagonist is een zonderlinge zwerver (‘vreemdeling’) die vlucht voor een traumatisch verleden (opgejaagd door schuldgevoelens en een in het teken van misdaad staand noodlot) en daarbij zowel door de straten en dokken als langs de Scheldeoever doolt. Op zijn tocht ontmoet hij twee vrouwen (een prostitué en een schippersvrouw) en een weesmeisje. Hij zoekt houvast en verlossing maar stevent af op een tragisch einde.
Het heterogeen cinefiel trio Kuypers, Verhavert en Michiels liet zich voor Meeuwen sterven in de haven vooral inspireren door de internationale cinema. Het thema van de voortvluchtige en de expressionistische zwart-wit fotografie herinneren aan de films van de Britse regisseur Carol Reed (Odd Man Out, The Third Man), de vervreemde personages gevat in een desolaat landschap en de montage zijn schatplichtig aan zowel de Russische cinema van Eisenstein en Vertov als het Franse poëtische realisme (Jean Renoir, Marcel Carné) met zijn melancholisch pessimisme. Terwijl ook Jeux interdits van René Clément, met een door de oorlog beproefd weesmeisje, een inspiratiebron vormt.
Meeuwen sterven in de haven draagt een Antwerpse stempel maar de filmische referenties én het door elkaar gebruiken van verschillende talen versterken het kosmopolitisch karakter. Opkomend acteertalent Julien Schoenaerts (de vader van Matthias schittert later op het toneel in o.m. Beckett en Handke adaptaties en speelt mee in De Leeuw van Vlaanderen en Daens) vertolkt de existentialistische held met veel verve. Je voelt de pijn van een man op de vlucht voor zowel de overheid (na een moord) als zijn eigen traumatisch verleden (verblijf in een Duits werkkamp).
Vernieuwende cinema
De getormenteerde zwerver (zowel ‘Prince’ als outsider) communiceert enkel ècht met een verwante verloren ziel, een jong weesmeisje (hun eerste ontmoeting heeft een Frankenstein echo en de politie zal de man als monster casten en achtervolgen). De stad is verlaten en de haven leeg. De doelloosheid van de zwerver weerspiegelt zich in de afwezigheid van een filmboodschap. De aandacht van de filmmakers gaat uit naar het vormelijke, naar het lijnenspel (de architectuur van Renaat Braem komt in beeld), de zwart-wit fotografie met diepe en lange schaduwen (met Antwerpen als het Wenen van The Third Man) en het jazzritme.
“De geslaagde visuele sfeer, de gelaagde beeldtextuur en het straffe acteerwerk worden extra kracht bijgezet door de verrukkelijke jazzscore van de Antwerpse muzikant Jack Sels,” stelt Wouter Hessels in zijn introductietekst ‘Een Vlaams filmmeesterwerk’, “In die zin is Meeuwen sterven in de haven een heerlijke prelude op Ascenseur pour l’échafaud van Louis Malle of A bout de souffle van Jean-Luc Godard.”
Ook het ontbreken van een verhaal kondigt de Franse Nouvelle Vague aan. Maar dat vernieuwende aspect is evenwel meteen ook het pijnpunt van de film. Zwaarwichtige dialogen (genre “Voor liefde heb jij geen tijd”) worden niet onderbouwd, het geheim oogt kunstmatig en narratieve breuken (zoals de toeristische uitstapjes) verstoren het ritme.
Gebreken die echter niet beletten dat Meeuwen sterven in de haven een sfeervolle, visueel krachtige en moderne film is. Het werk van visionaire filmmakers die het lef hebben om te bewijzen dat een andere vertelstijl mogelijk is en dat zowel andere kunsten (muziek, literatuur) als artistieke stromingen (expressionisme) cinema kunnen verrijken. En dat niet enkel Hollywood verbluffende film noir kan maken.
Eeuwig jong meesterwerk
Meeuwen sterven in de haven wordt als eerste Vlaamse film geselecteerd voor Cannes en verovert festivals in o.m. Moskou, Karlovy-Vary en New York. Internationale lof aloml en in eigen land groeit de film uit tot een referentiewerk. Door sommigen beschouwd als de eerste Vlaamse arthousefilm. Niet toevallig vertrekt de door het Koninklijk Filmarchief (o.l.v. Erik Martens) opgezette dvd-reeks ‘Kroniek van de Vlaamse film 1955-1990’ van het werk van Kuypers, Verhavert en Michiels om het verhaal van de naoorlogse Vlaamse cinema te illustreren.
Dat levert in 2004 een eerste digitale restauratie op van de film. De huidige, meer uitgebreide 4K-restauratie (elk beeld werd in 4K gescand om de oorspronkelijke filmkorrel opnieuw zichtbaar te maken), versterkt de expressieve kracht van dit visueel drama. Het wordt duidelijk hoezeer Meeuwen sterven in de haven een picturale parel is.
De licht-donker contrasten zijn krachtig, het lijnenspel is betoverend, de reflecties op het water adembenemend en de algemene sfeer poëtisch. Waardoor de film verbluffend modern blijft. Stijlvolle cinema en een pionier die als eerste ‘volwassen’ Vlaamse film het ‘conflict’ tussen populaire en artistieke Vlaamse film op de agenda zette. Absoluut te koesteren filmerfgoed, te (her)ontdekken in de zalen.
MEEUWEN STERVEN IN DE HAVEN van Rik Kuypers, Ivo Michiels & Roland Verhavert. België 1955, 82’. Met Julien Schoenarts, Dora van der Groen, Tine Balder, Gig, Piet Frison, Tone Brulin. Scenario Rik Kuypers, Ivo Michiels & Roland Verhavert. Fotografie Johan Blansjaar. Montage Raymonde Baudoux. Muziek Max Damasse, Jack Sels, Jos Van Der Smissen, A. Casarès. Decor Emile-Georges De Meyst. Art Director Jaak Van Luyth. Geluid André Notte. Distributie Cinematek. Dvd Koninklijk Filmarchief, Kroniek van de Vlaamse Film 1955-1990. Te zien in Cinema RITCS en Cinema ZUID. En de betere bioscopen.
De restauratie werd uitgevoerd door het DIGILAB van CINEMATEK en kwam tot stand dankzij een brede samenwerking tussen publieke en private partners, waaronder het RITCS School of Arts en de Erasmushogeschool Brussel. RITCS-docent Wouter Hessels was een van de drijvende krachten achter het project. Of een 4K Blu-ray release er inzit is gezien de huidige stiefmoederlijke behandeling van cultuur en erfgoed zeer de vraag. Maar we houden de moed erin.
