Met Grenzeloos toont Paul Verhaeghe andermaal zijn blijvende pertinentie

Paul Verhaeghe is een van die nog veel te zeldzame hoogopgeleide mensen die zijn kennis en ervaring weet om te zetten naar vlot leesbare taal, zonder belerend of neerbuigend te zijn. In bepaalde academische kringen is het maar al te vaak bon ton om in een jargon te schrijven dat liefst zo onbegrijpelijk mogelijk is voor de leek. Dat is niet het geval bij Verhaeghe.

Zijn nieuwste boek Grenzeloos borduurt verder op de thema’s die hij al jaren beschrijft in zijn boeken, lezingen, artikels en interviews. De titels van zijn boeken geven weer waar hij het over heeft: Onbehagen, Intimiteit, Autoriteit, Indentiteit, Wijsheid, Houd afstand – Raak me aan…

Verhaeghe kijkt verder dan zijn lessen en verder dan zijn praktijk als klinisch psycholoog. Niet de mens is ziek, maar de maatschappij, of liever het economisch bestel dat die maatschappij overheerst. Dat klinkt wat eenvoudig maar vat het toch goed samen. 

In Grenzeloos borduurt Verhaeghe verder op al die thema’s. Critici verwijten hem dat hij zich herhaalt. Wel, als dat herhaling is van pertinente en leerrijke gedachten, dan is daar niets mis mee. Wie alle boeken van Verhaeghe leest zal inderdaad wel een en ander ‘herhaald’ zien. En dan? Haal eender welk boek van grote denkers er bij en stel hetzelfde vast. Het aangename aan Verhaeghe is dat je met eender welk boek goed zit. 

Grenzeloos leven is goed leven?

Je hoort, leest, ziet het dagelijks op onze media, vooral op de sociale media. De cloud staat vol ‘influencers’ die beweren hun grenzen te verleggen. Wat er van waar is weten we niet, maar dat ontelbare mensen die zoektocht naar het ultieme nabootsen en daar niet in slagen, maakt hen alleen maar nog onzekerder en ongelukkiger dan ze al waren toen ze die influencers opzochten. Waarom? Omdat zij op hun grenzen botsen en dat als een mislukking zien.

In Grenzeloos legt Verhaeghe uit dat grenzen nodig, nuttig én goed zijn. Grenzeloos willen leven is permanent ongelukkig leven. Wacht daar, net nadat die ene grens werd overwonnen, niet die nieuwe grens die even dringend moet worden aangepakt? Je grenzen kennen, ze respecteren en dat goed vinden is echter wat het leven de moeite waard maakt, niet omgekeerd.

Ter illustratie enkele citaten: “Iedereen is altijd en overal bereikbaar, maar bereikbaarheid is nog geen verbondenheid”. “Hoe meer digitale communicatie, des te geringer de intimiteit”. “Elke vorm van beperking wordt ervaren als een inbreuk op onze ‘vrijheid’, elke grens als een uitdaging die we beslist moeten overschrijden. Toch is er één systeem dat weigert mee te doen, en dat ook duidelijk laat blijken. Terwijl we blijven doorhollen, gaat het lichaam op de rem staan.”

Allen naar de top

De foto op de cover van Grenzeloos heeft als auteur Lakpa Sherpa, wat doet vermoeden dat dit een karavaan bergbeklimmers is ergens in de Himalaya. Mount Everest? Op 29 mei 1953 kwamen Nieuw-Zeelander Edmund Hillary en de Nepalese Sherpa Tenzing Norgay als eersten levend terug van de hoogste top ter wereld. 

Sindsdien kwamen ongeveer 7.500 mensen er hun grenzen verleggen. De paden naar die top liggen 73 jaar later bezaaid met afval, plastic, slaapzakken, touwen, zuurstofflessen, tenten, uitwerpselen en eten dat er in de eeuwige vorst blijft liggen. Dan zijn er ook de ongeveer 200 lijken van verongelukte bergbeklimmers die niet kunnen worden geborgen, omdat ook helikopters hun grenzen hebben. 

Mensen hebben fysieke grenzen, je kan op 8000 meter hoogte door het lage zuurstofgehalte en de lage luchtdruk niet voldoende ademen. De drang om toch die top te bereiken is een goede metafoor voor de hedendaagse ratrace die zovelen ongelukkig maakt. 

Want, wat doe je nadat je letterlijk de top hebt bereikt? Je mag er trouwens maximum 5 minuten blijven als je nog veilig en levend wil terugkomen. Neerdalen naar het echte leven volgt onvermijdelijk, letterlijk en figuurlijk. Overigens, bijna alle doden vallen bij het afdalen, na de rush van de top volgt immers de uitputting.

Van de ratrace tegen de collega’s op het werk of in de onderneming tot de nooit aflatende drang om extremer te gaan sporten, om te reizen naar ongerepte oorden (nu het nog even kan), om altijd maar verder en extremer de ‘ideale levensstijl’ na te jagen op zo’n absurde manier dat het echte leven onleefbaar wordt. 

Grenzen staan voor ‘tot daar is goed genoeg’

Gewoon je grenzen kennen en je daar aan houden is meer dan goed genoeg. Wie Verhaeghe leest denkt dikwijls ‘tiens, zo dacht ik er ook over’ of ‘blijkbaar ben ik niet de enige die er zo over denkt’. Verhaeghe geeft aan en laat je er zelf verder over nadenken.

De grenzeloze zucht naar altijd meer, altijd ‘beter’, botst uiteindelijk op de echte grenzen van het menselijk lichaam, fysisch én psychisch. De gevolgen zijn bekend: burn-out, depressie, obesitas én zijn tegenpool anorexia, kortom allerlei kwalen die ‘welvaartsziekten’ worden genoemd. 

Welvaartsziekte, wat een contradictio in terminis. Je wordt niet ziek door welvaart. Je wordt ziek omdat je de reële welvaart die je hebt niet goed genoeg vindt. Je aanvaardt de grenzen van je lichaam niet, noch die van je omgeving, je vrienden, je partner en zelfs je kinderen, want die moeten uiteraard de slimsten van de klas zijn. 

Grenzen worden in die neoliberale ratrace aanzien als beperkend, als een inperking van persoonlijke vrijheid. Verhaeghe draait de redenering om. Een mens heeft net grenzen nodig, meer nog, grenzen zijn net essentieel voor echte vrijheid én voor echte veiligheid.

Gaan we zelf bewust grenzen trekken of wachten we tot de natuur en ons lichaam dat voor ons doen, onverbiddelijk? Grenzeloos lees ik als een pleidooi naar matiging en persoonlijke 'degrowth'. We zijn samen deel van een groter geheel. Die samenhang maakt het mogelijk om individueel er het beste van te maken, niet omgekeerd.

Waarom Verhaeghe?

Mijn vrouw en ik zijn enkele maanden geleden verhuisd. Ons voornaamste verhuisprobleem bleek niet de meubels maar de honderden boeken, die we de voorbije 45 jaar verzameld hebben. Welke boeken vinden we nog goed genoeg om te houden? Het blijkt voor verslaafde bibliofielen als mijn vrouw en mezelf een lastige karwei. Hele dozen hebben we selectief gevuld: zeker houden, misschien houden, misschien weggeven, zeker weggeven…

Een aantal auteurs blijft zeker. Verhaeghe is er een van. Waarom? Wel, eigenlijk weet ik dat niet, ik heb er geen echte verklaring voor, gevoel? Misschien kan een psychotherapeut dat voor mij uitzoeken. In feite is een antwoord op de waarom-vraag niet nodig. Waarom? Daarom!

Je hoeft het niet altijd met Verhaeghe eens te zijn. Zo vind ik zijn pleidooi voor een soort dienstplicht niet echt overtuigend. Als vervuller van legerdienst blik ik daar niet bepaald enthousiast op terug. Ik kan me inbeelden dat dat in een ideale context in een ander soort maatschappij wel zinvol zou kunnen zijn, maar niet in deze wereld zoals hij nu is.

Informatie is de eerste stap naar bewustwording, naar de wil om de wereld te veranderen, naar actie. Die informatie vind je ondermeer in Grenzeloos.

Paul Verhaeghe is niet alleen schrijver. Hij leest ook veel. Je kan zijn recensies volgen op zijn Boekenblog. En achteraan in Grenzeloos vind je een ‘beredeneerde bibliografie’ die voor elk hoofdstuk een aantal boeken aanraadt, zoals Grand Hotel Europa van Ilya Leonard Pfeiffer, Arm Vlaanderen van Maarten Van Ginderachter en The Spirit Level van Richard Wilkinson en Kate Pickett.