Suiker, vet en zout: het zijn drie bestanddelen die verantwoordelijk zijn voor onze overleving. Voor jagers-verzamelaars die een bijennest konden uitroken voor de honing, een boom met rijpe vruchten vonden of het vettige vlees van een varkentje konden roosteren, was het feest. Zout was daarnaast ook een belangrijk ruilmiddel. Luister maar naar de verhalen over zout in de Bijbel. Jezus noemde zijn leerlingen ‘jullie zijn het zout der aarde’.
Ultrabwerkte voeding als drugs
Wanneer ik als huisarts ergens ga spreken over ultrabewerkt voedsel, neem ik altijd het voorbeeld van een grote zak chips. Je bent naar een voetbalmatch aan het kijken en daar verschijnt een reclame voor een zak chips. Je begint aan de zak en je mag tien keer denken ‘nu is het genoeg’, toch ben je op het einde van de rit met je natte vinger de laatste kruimels uit de plastic zak aan het uitvissen. Dat is verslaving. Je wilt wel stoppen, maar drie bestanddelen uit de zak chips triggeren je geluksgevoel in de hersenen en dus ga je door.
Ze zijn zo samengesteld dat ze het beloningscentrum in de hersenen activeren
Chips, koekjes, snoep, frisdrank, fastfood, kant-en-klare maaltijden, chocoladepasta, maar ook ketchup, mayonaise en zelfs industrieel brood en ontbijtgranen zijn zo samengesteld dat ze het beloningscentrum in de hersenen activeren. Dit is vergelijkbaar met wat er gebeurt bij verslaving aan alcohol, nicotine of drugs.
Bovendien worden de suikers en vetten uit ultrabewerkte voeding snel opgenomen wat zorgt voor pieken in bloedsuiker en een insuline-boost. Dit leidt terug tot een sneller hongergevoel waardoor je weer drang krijgt naar zoetigheid of vettigheid.
De chemische additieven in ultrabewerkte voeding zoals smaak-, geur- en kleurstoffen versterken extra de aantrekkingskracht en zorgen zelfs voor een sterke merkbinding. Dat is bijvoorbeeld het geval bij frisdranken. De reclame, de sociale omgeving en de gemakkelijke toegankelijkheid van ultrabewerkte voeding vergroten bijna exponentieel de kans op verslaving aan die voedingsmiddelen.
Niemand heeft een groenteverslaving
Voor die verslaving aan suiker, vet en zout hebben we bij mijn weten nog geen goede term. De term ‘voedselverslaving’ of food noise is misleidend, omdat niemand verslaafd raakt aan gezond voedsel. Heb je al gehoord van een fruit- of groenteverslaving?
Wanneer patiënten worstelen met boulimie of eetbuien, gaat het ook praktisch altijd om ultrabewerkte voeding. Bovenddien wegen bij ultrabewerkte voeding de eetgewoonten van het sociaal milieu, zoals vrienden, familie, woonomgeving en werksituatie sterker door. Een familie waar wegens gebrek aan tijd of geld niet vers wordt gekookt, zal sneller terugvallen op ultrabewerkte voeding.
De focus van beleid moet verschuiven van campagnes voor gewichtsverlies naar maatschappelijke campagnes rond wetgeving
Professor psychologie Ashley Gearhardt van de Universiteit van Michigan is een experte op vlak van verslaving aan ultrabewerkte voeding. Zij levert nog meer argumenten aan. Ultrabewerkte voeding zou zelfs meer verslavend zijn dan vele drugs.
Mensen met obesitas erkennen dit. Hoeveel moeite ze ook doen om te breken met ultrabewerkte voeding, ze hervallen voortdurend omdat ultrabewerkte voeding sneller het beloningscentrum van de hersenen bereikt dan de verslavende stof bij bijvoorbeeld roken en alcohol.
Het is misschien moeilijk te geloven dat ultrabewerkte voeding meer verslavend en vooral desastreuzer is dan het ziekmakende roken, maar de sterftecijfers laten daarover geen twijfel. Een dieet van ultrabewerkte voeding is verantwoordelijk voor 22 procent van alle sterfgevallen, en dat is hoger dan het percentage door tabak, hoge bloeddruk of gelijk welk ander gezondheidsrisico.
Ultrabewerkte voeding maakt je dus niet alleen verslaafd, het maakt je ook ziek. Het is zelfs dodelijk. Dat betekent dat de slachtoffers die lijden aan overgewicht, onterecht gestigmatiseerd worden. Het zijn de producenten van ultrabewerkte voeding die schuldig moeten pleiten.
De focus van het beleid moet verschuiven van individuele campagnes voor gewichtsverlies naar maatschappelijke campagnes rond wetgeving. Want de gevolgen van verslaving aan ultrabewerkte voeding zijn enorm: gezondheidsproblemen zoals obesitas, diabetes, hart- en vaatziekten, verhoogd risico op kanker, tandbederf, maagdarmstoornissen, enzovoort.
Ook de psychologische gevolgen van deze verslaving wegen door: ontevredenheid over eigen lichaam, sociaal isolement, depressie, enzovoort. Om te zwijgen van de maatschappelijke gevolgen: dure ziekenhuisrekeningen, hoge zorgkosten, arbeidsongeschiktheid, enzovoort. De lusten voor de monopolies van de productie van ultrabewerkte voeding, de lasten van de mensen en de maatschappij.
Wat kun je zelf doen tegen een verslaving aan ultrabewerkte voeding?
Zoals bij elke echte verslaving is alleen een volledige onthouding succesvol. Je kan als dokter niet tegen een alcoholverslaafde of een kettingroker zeggen: je mag nog een beetje alcohol drinken of een beetje roken. Zo moet een verslaafde aan ultrabewerkte voeding alle ultrabewerkte voeding totaal verbannen.
In de supermarkt is 70 procen ultrabewerkt
Dus alleen onbewerkte producten: groenten, fruit, noten, aardappelen, volkoren granen, eieren, verse vis en vlees. Daarmee kan je een smaakvolle maaltijd bereiden.
In de supermarkt is 70 procent van het aanbod ultrabewerkte voeding. Ben je met je winkelkar langs de afdelingen groenten en fruit, vis, onbewerkt vlees en eventueel gezonde zuivelproducten of vervangers gepasseerd, dan draai je winkelkar maar om en ga afrekenen, want de rest is ultrabewerkte voeding.
Wil je weten hoe bewerkt een product is, dan kan je op je gsm apps downloaden zoals Open Food Facts en Yuka om te checken of en hoeveel een product ultrabewerkt is. Gezonde voeding begint in de winkelkar. Breek met de slechte gewoonte om veel ultrabewerkte voeding te kopen, omdat je denkt dat je ze niet kunt missen.
Ultrabewerkte voeding, een maatschappelijk probleem
Jong geleerd is oud gedaan. De opvoeding heeft een enorm voorbeeldgedrag, veel meer dan woorden of folders. Kinderen leren vooral door imitatiegedrag. Wat ouders thuis aanbieden en hoe ze zelf eten, bepaalt in grote mate het eetgedrag van kinderen. Erfelijke aanleg speelt een kleine rol, maar vooral de kookboek is 'erfelijk'. Als ouders zorgen voor een gezond ontbijt, lunch en avondmaal, zullen kinderen deze gewoonten overnemen.
Daarnaast zijn ook de scholen een centrale plek waar kinderen dagelijks eten en leren over voeding. Ze kunnen gezonde maaltijden aanbieden en een gezonde eetcultuur stimuleren. In Finland en Zweden krijgen leerlingen dagelijks een gezonde, gevarieerde maaltijd op school, wat heeft geleid tot minder overgewicht bij kinderen en betere eetgewoonten thuis. Uit studies van de OESO blijken ook de gezondste Europese kinderen juist in Finland en Zweden te leven.
De overheid kan via wetgeving, subsidies en campagnes gezonde voeding stimuleren en ongezonde voeding ontmoedigen. Zo kunnen overheden reclame voor ultrabewerkte voeding aan banden leggen, suiker- en frisdrankbelasting invoeren, en btw op gezonde basisproducten verlagen of zelfs afschaffen.
Dat zulke maatregelen realistisch zijn, bewijst ook Chili die vanaf 2016 een voedselbeleid invoerde om overgewicht en ongezonde voedingspatronen tegen te gaan. Zo zijn opvallende waarschuwingslabels verplicht op voedingsproducten met te veel suiker, zout, verzadigde vetten of calorieën. Daarnaast beperkt het land reclame voor ongezonde voeding gericht op kinderen en verbiedt het de verkoop van zulke producten op scholen. Onderzoek toont aan dat de aankoop van ongezonde dranken na de invoering van deze maatregelen met 24 procent is gedaald.
Gezonde voeding is een mensenrecht
1,6 miljard mensen lijden aan overgewicht met diabetes, hoge bloeddruk en vele, andere ziekten als gevolg van de consumptie van ultrabewerkte voeding. 771 miljoen mensen zijn ondervoed, terwijl er feitelijk voldoende voedsel voorhanden is om de acht miljard mensen op aarde te voeden.
Bij gebrek aan voeding word je ziek en sterf je. Door een teveel aan ongezonde voeding word je ziek en sterf je. Zowel honger als obesitas zijn het gevolg van economische ongelijkheid en politieke onwil. Ultrabewerkt voedsel is een wereldprobleem.
Voldoende, gezonde voeding is een mensenrecht, evenals schone lucht en water, gezondheidszorg, onderwijs, openbaar vervoer, huisvesting en cultuur. Dat zijn werkelijke menselijke behoeften. Daar moeten de politieke en economische prioriteiten liggen.
De werkelijke kern van het wereldvoedselprobleem is de toenemende controle van de voedselketen door monopolies
Niet de nieuwe technieken en de industrialisatie op zich brengen problemen met zich mee, integendeel. Ze scheppen prachtige mogelijkheden om de landbouwproductie te verbeteren, te verhogen en het werk voor de boeren en werknemers in de voedingsindustrie te verlichten.
De werkelijke kern van het wereldvoedselprobleem is de toenemende controle van de voedselketen door monopolies. Zij ontwikkelen een soort landbouw en veeteelt die op lange termijn desastreus is voor de wereldvoedselproductie en voedselveiligheid.
Beursgenoteerde multinationals moeten maximale winst maken en dat staat volledig haaks op duurzame, ecologische landbouw en de productie van gezond voedsel. Zij bedrijven landbouw die de gronden uitput en vergiftigt, en veeteelt die de dieren mishandelt en verziekt. Als een monster verslindt ze constant massa’s olie, water, pesticiden en meststoffen om te overleven.
Volgens een studie van de Universiteit van Wageningen zit er uiteindelijk zelfs minder energie in die voeding dan er nodig is om ze te produceren. Ultrabewerkte voeding is goedkoper dan landbouwproducten, omdat we onrechtstreeks allemaal samen de externe kosten betalen van dit productieproces, zoals de kosten van gezondheidszorg, milieuvervuiling en opwarming van de aarde.
Het VN-rapport The State of Food and Agriculture (2023) schat de verborgen kosten van ultrabewerkt voedsel op 6.500 miljard euro per jaar. Als je de verborgen kosten van de agribusiness van de onderzochte 154 landen in rekening brengt, loopt het kostenplaatje op tot 10 biljoen of 10.000 miljard euro per jaar. Dat komt overeen met bijna 10 procent van de wereldeconomie.
Als dokter wil je patiënten helpen, maar door de pandemieën van nieuwe ‘welvaartsziekten’ is het dweilen met de kraan open. Om Naomi Klein te parafraseren, die in het kader van de klimaatverandering pleit voor een noodzakelijke systeemverandering, durf ik te stellen: ‘No food change without system change’.
Staf Henderickx is huisarts en auteur van het boek ‘Dik slik ik niet meer. Een bezorgde dokter over ultrabewerkte voeding die ons ziek maakt'
