Tegen het symbolisch geweld van Freddy Mortier is boegeroep herstel van academische waardigheid

De Plechtige Proclamatie van afgestudeerden van de Faculteit Letteren en Wijsbegeerte aan de UGent op 16 september 2026 kende voor de hier ondertekenende ere-hoogleraren een beschamende afloop. Elders werd de uitdrukking ‘ontspoord’ gebruikt. Dat is ons nog te eufemistisch. Onze collega, ex-decaan, en ex-vicerector, de heer Freddy Mortier, gebruikte het hem toebedeeld spreekgestoelte om collega’s scherp terecht te wijzen. 

Dat is niet collegiaal aan zij die verzet hebben aangetekend tegen de aanwerving van een betwiste academicus

Hij zou – wij waren niet aanwezig en verlaten ons op wat in de pers is verschenen – daarbij het woord ‘lynchpartij’ hebben gebruikt. Dat is niet collegiaal aan het adres van zij die in onder andere het departement Wijsbegeerte en Moraalwetenschap verzet hebben aangetekend tegen de aanwerving van een betwiste academicus, zich specialiserend in vermeend wetenschappelijk onderzoek naar genetische verschillen inzake intelligentie tussen bevolkingsgroepen. 

Getuige van hetzelfde

Het geval herinnert daarnaast aan de controverses die eerder – méér dan twee decennia geleden – zijn ontstaan rond het werk van de Britse psycholoog Hans Jürgen Eysenck (1916-1997) en zijn leerling Arthur Jensen (1923-2012). Eysenck en Jensen zaten destijds op hetzelfde toen al betwiste onderzoekspoor. 

Eén van de hier ondertekenende ere-hoogleraren, stichter en gewezen voorzitter van de Oudstudenten Wijsbegeerte en Moraalwetenschap, was in de jaren 90 ingegaan op het voorstel van enkele leden, gewonnen voor de stellingen van Eysenck-Jensen, om openbare (tegensprekelijke) lezingen te organiseren. Het was toen al duidelijk dat er in academische middens ernstige kritieken waren geuit over de werkwijzen en de conclusies van Jensen en co. 

Kortom, als mensen even geduld hebben en lang genoeg leven, dan kunnen zij bij herhaling de getuigen zijn van hetzelfde. Zij het in andere maatschappelijke én politieke contexten, maatschappelijke en politieke omstandigheden, die vandaag door sommigen het label dark enlightenment hebben gekregen. 

Symbolische macht

Waar het ons in onze verbijstering om te doen is, is dat een mens die drager is van wat de Franse socioloog Pierre Bourdieu symbolische macht heeft genoemd, misbruik heeft gemaakt van een hem toebedeelde opdracht. 

Bourdieu noemt het uitoefenen van dit symbolisch geweld een vorm van niet lichamelijke dwang

Zonder kans op tegenspraak – mevrouw Zuhal Demir, Vlaams minister van Onderwijs, vergist zich hierin zeker en vast – van de aanwezigen, en volstrekt naast de essentie van de proclamatie (een viering), achtte de heer Freddy Mortier het nodig om een controverse ter sprake te brengen. Beter had hij hierover in een opiniestuk eens zijn mening gegeven. 

Bourdieu (hij is de heer Freddy Mortier niet onbekend) noemt het uitoefenen van dit symbolisch geweld een vorm van niet lichamelijke dwang, waarbij de geweldpleger rekent op de stilzwijgende toestemming van zij die het geweld ondergaan. En zie, quod non, want een deel van de aanwezigen, studenten en docenten, hebben ‘het woord genomen’. Zij hebben geprotesteerd in woord en daad tegen zijn geweldpleging en het misbruik van het hem toebedeeld gezag. 

Kortom, zowel de heer Freddy Mortier als de minister vergissen zich als zij stellen dat die vorm van ‘het woord nemen’ onbetamelijk is. Onbetamelijk is het uitoefenen van symbolisch geweld en het misbruik maken van de taal die wij spreken. ‘Boe’ is een woord. Het klonk mooi in de aula. ‘Boe’ herstelde de waardigheid van onze Alma Mater.

Doelbewuste beknotting van academische vrijheid

Wij menen oprecht dat dit voorval belangrijker is dan het mediatieke relletje dat velen erin willen zien. Er is namelijk een doelbewuste en toenemende beknotting van academische vrijheid, kritische zin en ook van wetenschappelijk onderzoek aan de gang. 

Kritisch onderzoek en vrij denken zou anti-westers zijn

Deze is gelanceerd en opgevolgd door de ideologische en economische groepen die aan de macht komen in belangrijke landen en dark enlightenment als evidentie beginnen te gebruiken: hun devies is dat kritisch onderzoek en vrij denken verkeerd of zelfs anti-westers zouden zijn. 

In die context moet gesprek en openheid van geest omarmd worden. Dat doet men niet door de nieuwe lichting van hooggeschoolde jongeren eenzijdig en vanuit een gezagspositie voor te houden hoe ze moeten denken. Symbolisch geweld is wel degelijk een betekenisvol begrip, zo blijkt.

Ere-hoogleraren Ronald Commers en Rik Pinxten, Faculteit Letteren en Wijsbegeerte, UGent