Gawie Keysers ‘101 films voor het leven’: Koester je filmische hartstochten
“Ik wil kijkers constant boeien, betoveren en verwonderen zodat ze versuft de zaal verlaten, verbijsterd dat ze weer op straat staan,” antwoordde Les quatre cents coups maker François Truffaut op de vraag wat zijn droom als filmregisseur was. Film kijken is een wonderlijke, sensuele ervaring die blijft nazinderen na de vertoning, buiten de zaal, in de harde realiteit van het leven.
Die beweging tussen droom en realiteit, tussen fantasie en werkelijkheid, treft ook de jonge Ponyboy in The Outsiders van Francis Ford Coppola: “When I stepped out into the bright sunlight from the darkness of the movie house, I had only two things on my mind: Paul Newman and a ride home.” Een filmster en de nood thuis te geraken. Cinema en het alledaagse leven.
De levensschool
Soms stapt, zoals in Buster Keatons Sherlock Jr., een filmpersonage van het scherm in de realiteit. Veel vaker weerspiegelt een film gewoon de werkelijkheid. In de spiegel die film is zien we de wereld, de human condition en de mensheid. Filmverhalen zeggen iets over ons leven, over wie we zijn en welke samenleving we vormen, over onze normen en waarden, over de cultuur die we koesteren en de strijd die we voeren.
Kortom, film is verstrengeld met het leven en de filmcriticus die helpt kijken naar film kan ook onze blik op dat leven verrijken. Zeker wanneer hij zoals Gawie Keyser poogt levenskunstenaar te zijn. Het vorige filmboek van de met De Groene Amsterdammer verbonden Nederlandse criticus, Kijken maakt gelukkig (2021), ging zoals de ondertitel aangaf over “hoe film ons leert om beter te leven” en zijn nieuwste, 101 films voor het leven (2026), belooft “een beter leven door levenslessen uit films”.
Er tekent zich een fascinatie af. In beide werken verstrengelen film en leven terwijl het persoonlijke universeel wordt en het universele persoonlijk. Films worden niet beoordeeld, of een film nu goed of slecht is interesseert Keyser namelijk niet, maar de auteur onderzoekt wat een film met de kijker doet en hoe cinema een expressie van het leven is. De bioscoop als leerschool/levensschool. Dat is het universum waarin we worden ondergedompeld.
Filmische hartstochten
“Dit boek handelt vooral over het ‘leven’ en misschien niet genoeg over ‘film’; misschien is het ook andersom en handelt het te veel over film en te weinig over het leven. Het gaat echter steeds om bepaalde aspecten van de filmverhalen en om bepaalde aspecten van het leven.” Het voorwoord van 101 films voor het leven? Nee, maar het had gekund.
Dit fragment komt uit de inleiding van ons favoriete filmboek, Filmische Hartstochten van Eric de Kuyper. Er is een verschil. Criticus en filmmaker (Casta Diva, Naughty Boys) Eric de Kuyper focust vooral op amoureuze contacten en toont zich in zijn analyses geïnspireerd door de Franse semioticus Roland Barthes (hij was ook de drijvende kracht achter het Nederlandse academische filmtijdschrift Versus) terwijl Keyser intuïtiever en persoonlijker te werk gaat en meer thema’s aansnijdt. Naast liefde en obsessie ook o.m. wraak, empathie, het geweten, ouderschap en het lot.
Maar ook hartstocht. Een andere overeenkomst is dat beiden vertrekken vanuit de band tussen filmische emoties en die uit het dagelijks leven. Bovendien zijn zowel het boek uit 1984 als dat uit 2026 tijdloos. Ze zijn, zoals Eric de Kuyper aangeeft “in, met en uit liefde geschreven, als een lange brief, een liefdesbrief.” Een brief die “niet geschreven is om te overtuigen.” Want zowel De Kuyper als Keyser schrijven om te getuigen van hun passie voor film en het leven, niet om oordelen te vellen.
Kijken naar jezelf
De recensies die Gawie Keyser publiceert in De Groene Amsterdammer focussen op waarom de betrokken films voor de criticus werken. Maar je krijgt als lezer ook de traditionele informatie over verhaal, productie en cast mee. Beperkt, dat wel. In Keysers vorige boek, Kijken maakt gelukkig, gebeurde dat erg summier. De essays combineren er verhalen uit Keysers leven met beschouwingen over films die als gekend worden geacht.
De essaybundel bevat negen met elkaar verbonden verhalen die illustreren hoe film je confronteert met jezelf. Het bewijs daarvan vindt Keyser in zijn eigen leven. Alles begon met een kleine filmprojector in het Zuid-Afrikaanse Durban. Er ontwikkelde zich een passie voor film die later in Nederland handig bleek bij het omgaan met traumatische gebeurtenissen. Een pijnlijke scheiding blijft niet buiten beeld maar blijkt de auteur vooral te inspireren tot louterende, familiale filmsessies.
Cineast Peter Bogdanovich omschreef film als “stukjes tijd” en volgens criticus Pauline Kael “toont cinema ons stukjes van onszelf.” Die visie deelt Keyser. Het verklaart volgens hem waarom mensen zo moeilijk zonder verhalen, zonder fictie, kunnen. Maar het gaat om fragmenten, stukjes van onszelf. Want “je ziet in cinema nooit het volledig plaatje: een filmverhaal is niet een-op-een het verhaal van je leven.”
Kijken en leren
Kijken is “zoals het zoeken naar puzzelstukjes die eenmaal verzameld en in elkaar gezet je een beeld kunnen bieden waar je iets mee kan. En er iets mee kunnen – dat is de eerste stap. Inzicht en betekenis vormen de basis van ‘geluk’.” Kijken maakt gelukkig heeft een hoog gravitas gehalte.
Gawie Keyser heeft het over moraliteit, spiritualiteit, herinneringen, trauma’s, twijfel en verlies. Over de link tussen lijden en genot en over hoe cinema psychoses heelt. Naast filmmakers passeren ook schrijvers en filosofen de revue. Terwijl ingegaan wordt op de rol van irrationaliteit, emoties en het geheim in film.
Popcorn ja, maar film is ernstig te nemen, want “cinema heeft het menselijk leven als enige, echte onderwerp – film gaat over ons, over ons verdriet, over ons geluk. De overeenkomsten tussen dat film-verhaal en dat leven-verhaal zijn groter dan we denken.” Meer nog, volgens Keyser leert film ons dingen en dat zoekt hij in de donkere zaal: “Ik wil lessen leren en een beter, gelukkiger mens worden.”
Levenslessen, the sequel
Ook in 101 films voor het leven legt Gawie Keyser de link tussen film en levenslessen, tussen cinema en het leven, tussen een collectieve kijkervaring en persoonlijk geluk. Zoals de ondertitel aangeeft, een beter leven met dank aan film(s). De missie is die van Kijken maakt gelukkig: de wereld bezien door de blik van film en film bekeken door de ogen van de wereld. Alleen is het uitgangspunt van elk essay eenvoudiger: de insteek is een thema (obsessie, liefde, wraak, ouderschap, empathie en …hartstocht!) en een film.
De filosofisch geladen verbanden maken plaats voor reflecties over stukjes film. Dat levert toegankelijke bespiegelingen op die tegelijk herkenbaar en fris ogen. 101 levenslessen gevat in beknopte essays. Met heldere conclusies. Even grasduinen. “Ongecontroleerde obsessie brengt geen geluk” (Murphy’s War) “Echte kunst, dus een prachtig leven, verdraagt het obsessief leven slecht” (Black Swan) “Durf jezelf zijn, altijd.” (The Bridges of Madison County).
Maar ook: “Leef creatief. Verandering en vernieuwing zijn voor iedereen binnen handbereik. (Paterson) “Zoveel van het leven, leert David Lynch ons, is verheven werkelijkheid.” (Blue Velvet) “De dag van morgen omhelzen, dat betekent dat je je neerlegt bij alles wat je heeft gevormd.” (Arrival) En: “De film leert mij ieder keer met gevoel te kijken. Te hunkeren. Weerzin te voelen. Spanning te voelen. Te voelen, zoveel ik kan.” (Dressed to Kill)
Fun en passie
De 101 films die Gawie Keyser inspireren zijn mooie films. Maar klassiekers? Kandidaten voor ‘beste films aller tijden lijstjes? Dat zijn ze nièt. En iedereen zal wel persoonlijke favorieten missen. Maar Keyser is duidelijk, “dit boek gaat over ons leven, niet over de canon.” Wel haalt hij bewust films aan die hij goed vindt. “Ik schrijf het liefst over films die ik heel mooi vind” en niet over slechte films want “wanneer je iets afkraakt zijn je wapens ironie en cynisme.” Dat is niet leuk, “beschrijven wat je wél raakt, inspireert – dat is fun.”
Plezier dat, net als de filmpassie van Keyser, aanstekelijk werkt. Gawie Keyser reikt levenslessen aan maar prikkelt vooral onze emoties en zintuigen. Met een pleidooi voor empathie, kijken en voelen. Kortom, beleven. We ontdekken stukjes van onszelf via films die net iets anders bekeken worden. Waarbij het persoonlijke karakter belet dat de didactische insteek gaat overheersen. 'Dit weerspiegelt mijn door tijd en ruimte bepaalde ervaring' is de onderliggende boodschap. Het is géén algemene handleiding voor een beter leven.
Moraliseren is dan ook niets voor Keyser. Wat niet belet dat hij toch morele standpunten inneemt. Of discussiepunten aansnijdt. Zo beschouwt hij Tess als “een van de mooiste films over de tragedie van de pure liefde” maar negeert hij de kritiek op de van misbruik beschuldigde Roman Polanski niet. Film leerde hem evenwel dat “het lelijke in mensen en in de wereld om ons te heen niets wegneemt van de noodzakelijkheid van het zien én onderkennen van schoonheid en liefde in dezelfde wereld en in dezelfde mensen.”
Favorieten voor het leven
101 films voor het leven was fun tijdens rustige avonden deze zomer in Mexico. In een andere wereld, een van Maya-gemeenschappen met een bedreigde taal en Maya-tempels die een wereldbeeld weerspiegelen, gingen 101 keer nieuwe werelden open. Op speelse wijze. Heel persoonlijk ook want Gawie Keyser laat zich graag verleiden tot “a trip down memory lane.” ‘Welkom in mijn Stokkiesdraai’ is de titel van zijn voorwoord, een verwijzing naar de Zuid-Afrikaanse bioscoop waar de jonge Keyser film en de liefde ontdekt.
Via schokkende donkere fabels zoals Mad Max, de cultfilm van George Miller waar liefde en verlies de weg effenen voor wraak. Keyser ontdekt de impact van transgressie in film, de tinteling ook van het verbodene: “Het is deel van je mens-zijn, van je mens-worden: de grenzen opzoeken, geprikkeld raken door het vooruitzicht dat je iets gaat zien, iets gaat voelen, wat niet mag.”
Ook best leuk was dat de volgspot gericht wordt op haast vergeten films. Zoals Altered States van Ken Russell, een psychedelisch avontuur dat uitgroeide tot een cultfilm. Het verhaal draait rond een neuropsycholoog (William Hurt) die ongekende bewustzijnsvormen wil blootleggen via twee geestverruimende middelen: een isolatietank en hallucinaties opwekkende Mexicaanse paddenstoelen. Hij creëert zo geestelijke regressie; gedurende enkele uren is de proefpersoon een mentaal en fysiek primitief menselijk wezen.
Toen we bij de release Altered States recenseerden onderstreepten we dat Russell knipoogt naar de beat cultuur (Jack Kerouac is nooit ver weg) en het surrealisme in een poging het irrationele en visuele aspect van cinema te doen overheersen. De Britse barokke cineast tracht inhoud en stijl te doen samenvallen: het beeld primeert op het woord en de fantasie op het naturalisme.
Dit aspect interesseert Keyser in dit boek minder (beeldtaal komt wel aan bod in zijn filmbesprekingen voor De Groene Amsterdammer), hij ziet vooral een waarschuwingsverhaal over obsessie waarbij “het ‘genie’ zo opgaat in zijn werk dat hij de rest van het leven misloopt.” Maar Keysers kracht blijft dat hij in zijn enthousiasme ons kan prikkelen anders naar films te kijken.
De ultieme les
Afronden doet Gawie Keyser met een film die alle thema’s van 101 films voor het leven samenbalt. 2001: A Space Odyssey van Stanley Kubrick, een ruimte-epos over onsterfelijkheid dat het eeuwige leven lijkt te hebben verworven. Veertien was ik toen ik voor het eerst ’the 4-million-year cut’ (overgang van een door een aap in de lucht gesmeten been naar een door de ruimte zwevend ruimtetuig) en het duel tussen mens en kunstmatige intelligentie (HAL en astronaut Dave) zag. Op een soms flapperend groot laken in een buurthuis.
De filmmicrobe had me al te pakken sinds Blake Edwards’ The Great Race (1965) maar dit was ècht ‘cinema’. Adembenemend, meeslepend en prikkelend. Indrukwekkend en diepzinnig. De muziek, de beelden, de Monoliet, de trip naar een andere dimensie en een wonderlijk Star Child bleven door mijn geest spoken. Net als de vragen want begrijpen deed ik niet alles. Al trachtte ik klaslgenoten te overtuigen van het tegengestelde. Via interpretaties op maat van ieders verbeelding.
Met de jaren ontdekte ik dat film een medium is waarin dingen zijn gepresenteerd die voor tranen in de ogen, een brok in de keel en plezier waar geen naam voor bestaat hebben gezorgd. Maar samen met Vertigo (Alfred Hitchcock), Bring me the head of Alfredo Garcia (Sam Peckinpah) en Videodrome (David Cronenberg) blijft 2001: A Space Odyssey een speciaal plekje innemen in mijn privé pantheon. Dus we begrijpen Keyser wanneer hij schrijft dat de film veel zegt “over hoe en wat we zijn als mensen en over wat er met ons gebeurt als we zo’n verhaal tot ons nemen.”
En ook wij blijven gehypnotiseerd door het beeld van astronaut Dave Bowman als Star Child – de mens als kosmisch kind – en door de enigmatische zuilen. De verdienste van Gawie Keyser is dat hij de vinger legt op de emotionele onderstroom, het conflict tussen ratio en gevoelens. In 2001: A Space Odyssey botst logica immers met hartstocht en ontpopt kunstmatige intelligentie zich tot een hartstochtelijk wezen, menselijker dan de mens. “Hal, in zijn laatste momenten, beseft: het leven, hier, nu, is te kostbaar om te verspillen aan een overmaat van denken. Voelen! Dan ben je mens!”
Aldus Gawie Keyser die ons met zijn slotwoorden doet hunkeren naar een nieuwe visie van de film: "2001: A Space Odyssey is de eerste en laatste film van ons leven als moderne mensen. De ultieme, eindeloze film. Met noodzakelijke lessen voor het leven.” 101 films voor het leven heeft zijn plaats verdiend in onze (film)boekenkast naast Filmische hartstochten.
Gawie Keyser, 101 films voor het leven. Een beter leven door levenslessen uit films, Uitgeverij Luitingh-Sijthoff, Amsterdam, 2026, 287 blz.
Gawie Keyser, Kijken maakt gelukkig. Hoe film ons leert om beter te leven, Uitgeverij Walburg Pers, Zutphen, 2021, 222 blz.
