Nepal toont wat er gebeurt als de Himalaya begint te smelten

De klimaatverandering verwoestte op 26 augustus steden en dorpen in Nepal met enorme plotselinge overstromingen, veroorzaakt door een smeltende gletsjer. De omvang, snelheid en meedogenloosheid van die monsterlijke watermassa’s schokten iedereen die de video’s zag. 

Honderden mensen zijn omgekomen, duizenden worden vermist. Nog beangstigender is dat deze overstroming nog maar het begin is. We warmen de aarde immers snel op door steenkool, fossiel gas en aardolie in zulke enorme hoeveelheden te verbranden dat we elk jaar opnieuw 38,1 miljard ton van het gevaarlijke, warmtevasthoudende gas koolstofdioxide in de atmosfeer brengen.

De ‘neus’ van een gletsjer nabij de grens tussen Nepal en China brak af, viel samen met rotsen in een rivier en blokkeerde die korte tijd. Daarna stroomde het opgestuwde water, aangevuld met een enorme hoeveelheid smeltwater van de gletsjer, door de vallei naar beneden. Waarschijnlijk heeft de opwarming van de aarde bijgedragen aan deze gebeurtenis. In ieder geval veroorzaakt de opwarming van de aarde een aanzienlijke afsmelting van gletsjers, die naar verwachting alleen maar zal versnellen.

Lili Pike en Laura Millan schrijven bij Bloomberg: “De gletsjers in de Himalaya smolten tussen 2010 en 2020 65 procent sneller dan in het voorgaande decennium, aldus de VN, terwijl het risico op overstromingen als gevolg van gletsjermeren in de bredere regio van de Hindu Kush-Himalaya naar verwachting tegen het einde van de eeuw ongeveer zal verdrievoudigen.”

Koloniale geschiedenis

Nepal is een relatief klein land met ongeveer 31 miljoen inwoners en een grote religieuze en taalkundige diversiteit. Ongeveer vier vijfde van de bevolking is hindoe, daarnaast zijn er belangrijke boeddhistische en islamitische minderheden. Het Nepalees is de officiële taal en wordt door ongeveer 44 procent van de bevolking als moedertaal gesproken. Daarnaast bestaan er tal van andere talen en dialecten: in totaal worden meer dan 140 talen als moedertaal gebruikt. Vooral in de bergachtige gebieden hebben die hun eigenheid kunnen behouden.

Van de negentiende eeuw tot 2008 was Nepal een hindoeïstische monarchie. Daarna werd het een seculiere republiek en parlementaire democratie. De afgelopen jaren werd de Nepalese politiek onder meer gekenmerkt door protesten tegen de grote vermogensongelijkheid.

In Nepal worden de Himalayabergen gezien als levende goden en geesten die de mens beschermen

Ook de koloniale geschiedenis van de regio drukte haar stempel op Nepal. In het begin van de negentiende eeuw probeerden de Britten vanuit India het Gorkha-koninkrijk Nepal te veroveren. Om die oorlog te financieren, leenden ze geld van de Nawabs van Awadh, een door sjiitische moslims bestuurde staat in Noord-India. 

Een deel van de rente op die lening kwam uiteindelijk terecht bij sjiitische geestelijken in Najaf, waardoor Groot-Brittannië later enige invloed kon uitoefenen op religieuze leiders in Irak.

De Britse campagne tegen Nepal eindigde in 1816 zonder duidelijke overwinnaar. Na een wapenstilstand kregen de Britten wel toestemming om Nepalese soldaten te rekruteren. Deze Gurkha’s kregen een reputatie als bijzonder sterke strijders en werden een vaste waarde in het Britse leger.

Tijdens de Eerste Wereldoorlog vochten ongeveer 100.000 Gurkha’s voor Groot-Brittannië, onder meer in Frankrijk en Irak. Ook tijdens de Tweede Wereldoorlog werden ze ingezet, onder andere in Italië en Birma. Daarbij kwamen ongeveer 30.000 Nepalezen om in dienst van het Britse Rijk.

Catastrofale gevolgen 

Nepal heeft de vorm van een rechthoek die zich uitstrekt over de laaglanden van de Gangesvallei tot, hogerop, de Himalaya. Het is de thuisbasis van de Mount Everest, de hoogste berg ter wereld, die in de mondelinge traditie van de Sherpa’s als een godin wordt beschouwd. In de Nepalese talen en literatuur worden de Himalayabergen inderdaad gezien als levende goden en geesten die de mens beschermen. 

Hoe vreemd is het dat wij ze laten smelten en ze in een bedreiging veranderen. Gletsjers zijn in het verleden al vaker ingestort, maar in de negentiende en twintigste eeuw gebeurde dat als gevolg van aardbevingen, rotsvallen of instabiliteit in de aardkorst waarop de gletsjer rustte.

Er zijn ongeveer 200.000 gletsjers op aarde. In het hooggebergte van Azië bevinden zich er ongeveer 90.000, waarvan de meeste middelgroot zijn, aldus Lander van Tricht et al. in Nature Climate Change.

Op dit moment verliezen we ongeveer 750 gletsjers per jaar

Nu de opwarming van de aarde door het verbranden van fossiele brandstoffen de afgelopen 80 jaar is versneld, zien we gletsjers smelten in de Himalaya, de Alpen en de Andes, met catastrofale gevolgen. Op dit moment verliezen we ongeveer 750 gletsjers per jaar. We zitten al op ongeveer 1,2 °C boven het pre-industriële niveau.

Deze auteurs vertellen ons dat, als we uitkomen op 3 °C boven het pre-industriële niveau – waar we momenteel snel naartoe gaan –, er tegen 2050 ongeveer 3.000 gletsjers per jaar zullen verdwijnen. Dat zou gelijkstaan aan het in slechts één jaar tijd verdampen van alle gletsjers in de Europese Alpen. 

Dat er jaarlijks 3.000 gletsjers verdwijnen, is uiteraard veel erger dan 750.

En het zal nog verergeren als we op de oude manier doorgaan. Zelfs als landen hun huidige doelstellingen voor CO2-uitstoot halen en de opwarming van de aarde beperken tot 2,7 °C boven het niveau van 1750, verliezen we tegen 2100 nog steeds 80 procent van de gletsjers. Als we daarentegen krachtig in actie komen en de opwarming beperken tot 1,5 °C, zou ongeveer 50 procent van de gletsjers tot 2100 kunnen overleven.

Wat gebeurt er als 80 procent van de gletsjers in de komende decennia smelt? Wel, heel wat steden en dorpen in Nepal worden weggespoeld, zoals we woensdag zagen gebeuren. Maar hoe ongelooflijk het ook klinkt: zulke plotselinge overstromingen zijn niet eens het ergste, hoe afschuwelijk en hartverscheurend ze ook zijn. 

Wat gebeurt er daarna? De gletsjer is er niet meer. Vroeger smolt hij in de lente een beetje, waardoor er water in de rivieren terechtkwam, voordat hij de volgende herfst opnieuw bevroor. Geen gletsjers betekent geen smeltwater in de lente en geen water stroomafwaarts. Ongeveer 2 miljard mensen ter wereld, een kwart van de mensheid, zijn voor hun waterafhankelijk van smeltwater van gletsjers.

Het smelten van bergijs op deze schaal zou de oceanen met ruim 30 cm doen stijgen

Het gesmolten water van de gletsjers stroomt via de rivieren naar de zeeën. Omdat dit ijs op het land opgeslagen lag en nu in de oceanen terechtkomt, neemt de hoeveelheid water in de oceanen toe, wat betekent dat de zeespiegel stijgt. Het smelten van bergijs op deze schaal – een verlies van 80 procent van de gletsjers – zou de oceanen met ruim 30 cm doen stijgen. De oceanen worden bovendien warmer, waardoor het water uitzet en meer ruimte inneemt, wat daar nog eens 15 cm aan toevoegt.

Het smelten van het ijs op de Noordpool en Antarctica wordt afzonderlijk berekend van dat van de berggletsjers, en zou daar nog enkele decimeters aan kunnen toevoegen. Een zeespiegelstijging van 1 tot 1,5 meter klinkt misschien niet dramatisch, behalve als je je voorstelt hoe de klanten van restaurant Benny’s on the Beach in West Palm Beach hun hamburgers en frieten proberen op te eten terwijl ze onder water zitten. Doorweekt.

Dit is een licht ingekorte versie van een artikel dat eerder verscheen op de blog van Juan Cole.