Deze zomer is concreet geworden hoe zwak klimaatbeleid onze mensenrechten schendt

Wetenschappers en milieuorganisaties waarschuwen al decennialang voor de ernstige gevolgen van klimaatverandering, zoals de sterke toename van hittegolven en bosbranden die we deze zomer meemaken. Ondanks de duizenden doden die nu al zijn gevallen, doen regeringen - ook de onze - veel te weinig. 

"Het is belangrijk dat we beseffen dat de hittegolven en bosbranden van deze zomer geen onvermijdelijke natuurverschijnselen zijn", zegt Sarah Tak van Klimaatzaak vzw. "Het zijn voorspelbare gevolgen van een klimaat dat ontwricht raakt, juist omdat onze overheden al decennialang bewust onvoldoende ingrijpen.”

“Alle extremen die we nu zien, worden al jarenlang voorspeld", bevestigt Tak ook. "Onze overheden wisten dat ze eraan kwamen. Ze wisten welke maatregelen er nodig waren om ze tegen te gaan. En ze wisten wat er boven ons hoofd hing, als ze te weinig zouden doen.”

Het meest wraakroepende is dat we allemaal dit zien gebeuren en dat regeringen toch nog steeds niet van koers veranderen

“Toch worden de noodzakelijke acties nog steeds uitgesteld, afgezwakt en doorgeschoven naar een volgende regering. Bovendien is het belangrijk te beseffen dat, wat er nu gebeurt - zoals die 2.000 extra doden in juni - plaatsvindt  binnen de grenzen van wat politiek en wetenschappelijk nog als een aanvaardbaar opwarmingsniveau wordt beschouwd. Momenteel is er namelijk sprake van een opwarming van 1,37 graden Celsius, terwijl de algemeen aanvaarde gevaargrens op 1,5 graden Celsius ligt. “

“Dit is dus nog maar het begin van wat ons te wachten staat. We weten dat dit soort extremen zonder krachtig beleid frequenter en intenser zullen worden.”

“Het meest wraakroepende is dat zelfs nu de gevolgen zo tastbaar worden, de regeringen nog steeds niet thuisgeven en niet van koers veranderen. Terwijl ze dus al lang geleden zwart op wit beloofden de nodige actie te ondernemen om dit soort catastrofes te voorkomen.” 

Probleem van rechtstaat

En ook juridisch zijn ze intussen verplicht om de klimaatafspraken na te komen.

“Klopt. In onze klimaatzaak (rechtszaak in 2021 aangespannen door vzw Klimaatzaak en meer dan 58.000 burgers, nvdr.) is de Belgische regering zowel in eerste aanleg als in hoger beroep veroordeeld omdat het klimaatbeleid ondermaats is en het de mensenrechten van de Belgische bevolking schendt."

"Destijds was die uitspraak allicht abstract voor veel mensen. Mensenrechtenschendingen associeerden ze eerder met schimmige regimes, zeker niet met België.” 

“Maar ik denk dat vandaag de dag wel concreter begint te worden wat deze mensenrechtenschending juist inhoudt. En dat voor velen duidelijker begint te worden dat we effectief gevaar lopen als het klimaatbeleid niet wordt bijgestuurd.”

“Nu er ook een arrest ligt met een bevel voor de overheden om te zorgen dat de broeikasgasuitstoot binnen België drastisch wordt verlaagd, is naast de wetenschappelijke en morele, nu ook de juridische verplichting nogmaals duidelijk bevestigd. Dit debat gaat dus niet over de vraag of ambitieuzer klimaatbeleid wenselijk is. De rechter heeft vastgesteld dat de overheid verplicht is te handelen. De regeringen hebben enkel nog beleidsvrijheid over de manier waarop ze de uitstoot willen verminderen, maar niet meer over de vraag óf ze die moeten verminderen.”

Wat betekent het dat de regering deze toch negeert?

“Gezien de regering een bindende juridische uitspraak negeert, zitten we met een dubbel probleem. Niet alleen een klimaatprobleem, maar ook een probleem van de rechtsstaat. We moeten ons allemaal zorgen maken als een overheid de spelregels van het rechtssysteem, die we in onze samenleving met elkaar hebben afgesproken, gewoonweg negeert.”

Stel dat wij als burger op dezelfde manier met rechterlijke uitspraken zouden omgaan en die gewoon naast ons neer leggen

“Die spelregels zijn de ruggengraat van onze samenleving. Het is heel belangrijk dat we die allemaal samen blijven respecteren. Stel je voor dat wij als burger op dezelfde manier met rechterlijke uitspraken zouden omgaan en die gewoon naast ons zouden neerleggen? Dat zou  de hele samenleving razendsnel in gevaar brengen.” 

“Toch zien we dat overheden precies dat doen, en de rechterlijke uitspraak negeren. Ze verwijzen dan graag naar het hangende cassatieberoep om te rechtvaardigen dat ze de uitspraak niet respecteren. Terwijl ze zelf natuurlijk perfect weten dat dit beroep niet opschortend werkt, en de uitspraak van het Hof van Beroep om de broeikasgasuitstoot drastisch te verminderen nu onverkort uitgevoerd moet worden.”  

“Helaas zien we dat de overheden hun verantwoordelijkheden in deze klimaatcrisis niet opnemen maar integendeel afwentelen op individuele burgers. Zo moeten we minder rijden, korter douchen, het licht uitdoen, onze woning renoveren.”

“Maar burgers kunnen zelf geen elektriciteitsnetten aanleggen, openbaar vervoerssystemen organiseren of industrieel beleid transformeren. Dat is precies waarom we een overheid hebben. Daarin moeten zij structurele keuzes maken die gezond, schoon, veilig en betaalbaar leven voor iedereen mogelijk maken.”

“De politieke verantwoordelijkheid is dan ook bijzonder zwaar. De huidige regeringen zetten met hun nalatigheid hun handtekening onder meer menselijk leed, ook al weten ze dat een belangrijk deel daarvan nog steeds vermeden kan worden.”

Ideologie boven wetenschappelijke kennis

Regeringen, ook die van ons, ontkennen zelfs dat deze hittegolven en bosbranden aan de klimaatverandering liggen. Het zou aan allerlei zij-factoren liggen, zoals slecht bosbeheer, om het maar niet te hoeven hebben over de ware oorzaken. Hoe verklaar je dat?

“Bosbeheer, ruimtelijke ordening, brandpreventie en waterbeheer zijn uiteraard belangrijk en daar moeten we op inzetten. Maar als je die factoren gebruikt om de rol van klimaatverandering en het belang van uitstootvermindering te minimaliseren, dan misleid je de bevolking actief.”

Als je beweert dat wat nu gebeurt niks met klimaatverandering te maken heeft, dan plaats je je eigen ideologie boven de huidige wetenschappelijke kennis

“Want dan leid je de aandacht af van de structurele oorzaken. Goed bosbeheer kan risico’s voor bosbranden beperken, maar het kan een steeds warmer en droger klimaat niet neutraliseren. Als je beweert dat wat nu gebeurt niks met klimaatverandering te maken heeft, dan plaats je je eigen ideologie boven de huidige wetenschappelijke kennis en boven de veiligheid van de bevolking.”

Wat is die ideologie dan? 

“Met die ideologie bedoel ik het beschermen van de fossiele status quo, van de bestaande industrie en het vrijwaren van hun belangen. Veel te weinig wordt de vraag gesteld: welke industrie maakt België future proof en wat hebben wij nodig om aan de noden van onze samenleving te voldoen?" 

“Zo wordt er bijvoorbeeld nu enorm veel van ons belastinggeld in chemiebedrijf INEOS gestoken, om een fabriek overeind te houden die zogenaamde 'single use plastics' (plastic voor eenmalig gebruik) produceert. Terwijl ik denk dat voor velen duidelijk is, dat we dat helemaal niet nodig hebben en dat dit geen goede richting is om industrieel op in te zetten. Ondertussen zal die plasticfabriek enorm veel broeikasgassen uitstoten en de klimaatcrisis dus nog verder aanjagen, waar we allemaal zo onder lijden.” 

“We lijken in ons denken in een soort fuik terechtgekomen te zijn, die best eens aan een realiteitstoets mag worden onderworpen. Dan zou blijken dat het niet houdbaar is om op dezelfde manier door te gaan, en strategische keuzes over waar we wèl, maar ook waar we nìet verder op inzetten, zich opdringen.”

Wat zou onze regering wel moeten doen?

“Wat het klimaatbeleid betreft, is de enige structurele oplossing het drastisch terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen. Dat is exact wat de rechters in onze rechtszaak bevolen hebben. In de eerste plaats moeten we dus dringend stoppen met verbranden van fossiele brandstoffen.”

“Maar we zien dat de overheid het tegenovergestelde doet en nog steeds met vijftien miljard euro per jaar de fossiele industrie subsidieert. Dat is bijzonder irrationeel, want daarmee ondermijnen we hiermee onze energie-zekerheid, en houden we niet alleen de klimaatcrisis in stand, maar vergroten we ook onze afhankelijkheid van autoritaire regimes.” 

“Want waar halen we die fossiele brandstoffen vandaan? Bij Trump, Poetin, Saoedi-Arabië, kortom: regimes die we niet willen steunen, laat staan versterken.”

“Dit soort beleid is dus niet alleen ecologisch schadelijk, maar ook economisch en geopolitiek. Zo schieten we onszelf op verschillende manieren in de voet.”

Maar als we spreken over klimaatoplossingen, hoor je vaak dat het allemaal wel haalbaar moet blijven.

“Er is het mantra dat het klimaatbeleid haalbaar en betaalbaar moet zijn, maar de vraag die hierbij te weinig wordt gesteld is: wat kost het huidige regeringsbeleid ons nú al extra? Dat gaat over miljarden euro’s, zo blijkt uit een rapport van CERAC (Climate Risk Assessment Center, een Belgische federale instelling die klimaat- en milieurisico’s voor België onderzoekt, nvdr.).”

“Mensen realiseren zich allicht te weinig dat de allerduurste keuze is: verder doen zoals we bezig zijn en onvoldoende drastisch het roer omgooien. Uitstel lijkt vandaag misschien goedkoper, maar het schuift een veel grotere factuur door naar gezinnen, bedrijven en toekomstige regeringen. Denk aan hogere voedselprijzen, kosten voor crisismanagement, kosten door schade, stijgende verzekeringspremies, hogere kosten in de gezondheidszorg.”

Juist de klimaatcrisis kan de ongelijkheid in onze samenleving versterken

“Een goed klimaatbeleid is overigens ook een goed sociaal beleid. De keuze tussen een sterk klimaatbeleid of een sterke koopkracht is een valse tegenstelling. Juist de klimaatcrisis dreigt de ongelijkheid in onze samenleving te versterken.”

“Een welgesteld gezin kan airconditioning installeren, de woning isoleren, zich beter verzekeren of zelfs tijdelijk ergens anders gaan wonen. Mensen die minder welgesteld zijn, kunnen zich dat helemaal niet permitteren. Zij worden daarom vaak het hardst getroffen, terwijl zij ook het minst hebben bijgedragen aan het klimaatprobleem. Zij stoten namelijk minder uit dan rijkere medeburgers, door bijvoorbeeld minder te vliegreizen te maken.”

Oorzaak of gevolg aanpakken 

Daarnaast speelt in de media nu de discussie: oorzaak aanpakken óf beter de gevolgen aanpakken?

“Ja, het is inderdaad heel opvallend dat een aantal beleidsverantwoordelijken en opiniemakers nu die kaart trekken. Ik vraag me af of het niet dezelfde stemmen zijn die jarenlang het klimaatprobleem hebben geminimaliseerd, die nu opeens met deze valse tegenstelling komen. Maar we mogen ons niet laten afleiden, want we moeten het uiteraard allebei doen.”

“We moeten ons aanpassen aan de gevolgen die vandaag al onvermijdelijk zijn én tegelijkertijd de uitstoot zo snel mogelijk verminderen. Adaptatie en uitstootreductie zijn niet onderling inwisselbaar.” 

Een airconditioning is geen klimaatplan

"Het is dus belangrijk om bewust te zijn van de manier waarop deze discussie wordt gevoerd. Als politici plots uitsluitend over adaptatie spreken, is dat opnieuw een manier om de fossiele status quo ongemoeid te laten en noodzakelijke uitstootreducties uit te stellen. Dat brengt ons alleen maar meer in de problemen en daar zullen we de prijs voor betalen.”

“Natuurlijk hebben we een hitteplan nodig, waterbeheer, en aangepaste woningen en infrastructuur. Maar een hitteplan of airconditioning is geen klimaatplan. Een hogere dijk is geen vrijgeleide om de uitstoot te laten stijgen. De beste en goedkoopste vorm van adaptatie is schade voorkomen. Elke ton CO2 die we niet uitstoten, verkleint structureel de risico’s in de toekomst, beschermt mensenlevens, beperkt economische schade en houdt onze mogelijkheden om ons aan te passen overeind."

“Ook kunnen we ons niet blijven aanpassen aan een oneindige opwarming. Je kan geen weerbare samenleving opbouwen in een klimaat dat steeds verder destabiliseert. Ziekenhuizen, landbouw, infrastructuur, verzekeringssystemen hebben allemaal hun grenzen.” 

“Als de opwarming blijft toenemen en versnellen, dan stijgen de kosten sneller dan onze capaciteit om ons aan te passen. Enkel ons aanpassen betekent dat we een permanente crisis tot het nieuwe normaal maken.”

Geen enkele risicobeheerder zou dat verantwoorden

“Bovendien behandelen we dan alleen de symptomen en niet de bron van het gevaar. Geen enkele risicobeheerder zou dit verantwoorden. Je moet beginnen met het verkleinen van het risico en niet eindeloos betalen voor aanpassingen aan de gevolgen.”

Ook rijst hier de vraag: welke oplossing is het meest rechtvaardig? 

“Klimaatadaptatie riskeert in de praktijk vooral bescherming te bieden aan de landen en de mensen die de middelen hebben om zich te verzekeren, om te koelen, of te renoveren. Terwijl uitstootreductie het risico voor iedereen verlaagt. Dus we moeten de wake-up call die we nu krijgen wel ernstig nemen om te beseffen dat we ergere gevolgen nog moeten en kunnen voorkomen.”

“De gevreesde tipping points waarop de klimaatverandering niet meer kan worden tegengehouden, zijn nog niet geactiveerd. Zodra bijvoorbeeld de permafrost gesmolten is, komen er in één klap zoveel broeikasgassen in de atmosfeer dat de klimaatcrisis onbeheersbaar dreigt te worden."

Tot slot hoor je ook vaak dat België zo weinig kan doen, omdat we zo’n klein land zijn.

“Ja, dan belanden we al snel in een soort Calimero-reflex: we zouden te klein zijn en te weinig uitstoten om echt een verschil te maken. Hiervoor zouden we moeten kijken naar China en de VS.”

Stel dat burgers bij het betalen van hun belastingen hetzelfde zouden redeneren?

“Het klopt dat we te klein zijn om alleen het klimaat te redden. Maar we zijn niet te klein om ons eigen deel van de verantwoordelijkheid op te nemen. Als elk land zo zou redeneren, dan is het collectief falen gegarandeerd.”

“Stel dat burgers bij het betalen van hun belastingen dezelfde redenering zouden volgen? ‘Ik ben te klein om het verschil te maken voor die overheidsbegroting.’ Op die manier zouden enkel de Fernand Hutsen van deze wereld nog iets moeten afdragen.”

“België draagt een enorme historische verantwoordelijkheid in de uitstoot van broeikasgassen en heeft vandaag nog altijd een zeer grote uitstoot per inwoner en een grote consumptie-uitstoot. Als wij als welvarend land niet het voortouw kunnen nemen, hoe kunnen we dan verwachten dat de rest van de wereld zijn steentje bijdraagt?”

“Er is geen enkel excuus voor een land als België om niet onmiddellijk te doen wat nodig is. Eigenlijk hadden we dat al heel lang geleden moeten doen.”