De wet als wapen: waarom de rechtsstaat onze laatste schans tegen het fascisme is

Sluipmoord op onze democratie

Het hedendaagse fascisme, gekenmerkt door ultranationalisme, vijandbeelden tegenover minderheden en het afwijzen van democratische normen, valt niet zomaar uit de lucht, het bedje is gespreid door decennia van neoliberalisme en ongebreideld kapitalisme. 

Daarnaast zetten de almachtige tech-giganten het sociaal weefsel onder druk: ze beïnvloeden hoe mensen communiceren, werken en informatie consumeren, vaak gestuurd door algoritmes die polarisatie en verslaving versterken. 

Het gevolg is dat de fundamenten van onze samenleving worden uitgehold en dat solidariteit wordt vervangen door blinde concurrentie, waardoor meer wantrouwen ontstaat tussen groepen, groeiende ongelijkheid en een publieke ruimte waarin desinformatie en vijanddenken steeds makkelijker wortel schieten.

In linkse kringen werd de liberale rechtsstaat lange tijd met wantrouwen bekeken, als een instrument van het kapitaal en een façade van ongelijkheid. Dat is voor een deel terecht, maar in een context van toenemende verrechtsing en autoritaire tendensen is het nodig om die visie wat bij te schaven, want zonder rechtsstaat verdwijnt ook de ruimte voor sociale strijd en bescherming.

“In de verhouding tussen de zwakke en de sterke is het de vrijheid die onderdrukt en de wet die bevrijdt”

De liberale democratie is momenteel een heel belangrijke barrière die de wet van de sterkste nog enigszins kan afremmen. Zonder deze juridische grenzen wordt de burger overgeleverd aan de grillen van de macht. Priester Henri Lacordaire verwoordde het in de negentiende eeuw al haarscherp: “In de verhouding tussen de zwakke en de sterke is het de vrijheid die onderdrukt en de wet die bevrijdt.”

In een wereld gedomineerd door kapitaal is het recht het enige instrument dat de werkende bevolking bescherming biedt. De wet dwingt machthebbers dwingt tot enige vorm van verantwoording en is een belangrijke schans tegen fascistische willekeur. Opkomen voor de rechtsstaat betekent niet aanvaarden dat macht het laatste woord heeft. Het is een pleidooi voor de menselijke waardigheid in een kille economische orde.

De vele maskers van de fascisering

Fascisering manifesteert zich vandaag de dag via politieke leiders die hun eigen gelijk boven de rechtsorde plaatsen. We zien een spectaculaire toename van bestuurlijke beslissingen die louter op macht zijn gebaseerd, zonder respect voor wettelijke voorschriften. Zo bijvoorbeeld is er toenemende druk op middenveldorganisaties en beperkingen op betogingsrecht. 

Beleidsmakers dekken deze praktijken af zolang de uitkomst hun politieke agenda dient. Dit creëert een omgeving waarin burgers moeilijker hun rechten kunnen laten gelden.

Tegelijkertijd zien we een systematische aanval op de rechten van arbeiders en hun vertegenwoordigers. De sociale dialoog is verworden tot een agressieve monoloog van het patronaat, terwijl de syndicale vrijheid constant wordt beknot. Denk maar aan het wetsvoorstel van de MR rond de zogenaamde ‘vrijheid om te werken’ tijdens stakingen.

De nadruk op economische efficiëntie zet de verzorgingsstaat onder druk en doet de machtsbalans verschuiven. Dat proces verloopt vaak subtiel, maar verzwakt de positie van loontrekkenden.

Door angst en onvolledige informatie, kunnen autoritaire tendensen zich ontwikkelen zonder ingrijpende aanpassingen aan de wet

Desinformatie en manipulatie via sociale media en artificiële intelligentie versterken dit proces van maatschappelijke ontbinding. Burgers krijgen informatie voorgeschoteld die mee gefilterd wordt, terwijl storende feiten minder aandacht krijgen binnen de logica van de algoritmes. Als de publieke opinie geconditioneerd wordt door angst en onvolledige informatie, kunnen autoritaire tendensen zich ontwikkelen zonder ingrijpende aanpassingen aan de wet.

Zo kan fascisering zich doorzetten zonder formele wetswijzigingen, via de dagelijkse praktijk van machtsuitoefening. Wanneer politici zich niet langer gebonden voelen door de principes van de rechtsstaat, sijpelt dit door naar rechters en bestuurders. 

De wet wordt dan een dode letter, een decorstuk dat enkel nog dient om de schijn van legitimiteit op te houden terwijl de willekeur in alle geledingen regeert. Denk maar aan de behandeling van asielzoekers of de structurele overbevolking in de gevangenissen, die in beide gevallen door rechtbanken werden veroordeeld. 

Het recht als laatste strohalm

Politici rekenen op de passiviteit van burgers die hun rechten niet kennen of de middelen missen voor degelijke juridische bijstand. Wanneer onwettige beslissingen niet langer worden aangevochten bij de rechter, verdwijnt de rechtsstaat in de praktijk. De willekeur van de sterkste neemt het dan geruisloos over, waardoor de samenleving wegglijdt in een moeras van machtsmisbruik en structurele ongelijkheid voor de wet.

Fascisme is geen legitieme politieke mening die een plek verdient aan de tafel, maar een misdaad tegen de mensheid

Ook op internationaal vlak zie je dit gebeuren. We zien hoe het internationaal recht en humanitaire verdragen in toenemende mate worden genegeerd. Misdaden tegen de mensheid en genocides, zoals in Gaza of in het oosten van Congo, worden gedoogd wanneer ze economische belangen of geopolitieke bondgenootschappen dienen. 

Een arbitraire wereldorde verdringt het internationaal recht, waarbij de gewone burger in conflictgebieden altijd de eerste en grootste dupe is van het brute geweld.

Fascisme is geen legitieme politieke mening die een plek verdient aan de tafel, maar een misdaad tegen de mensheid. Het stuit de maatschappelijke vooruitgang en dwingt de samenleving in een verstikkend keurslijf van angst en zelfcensuur. 

Het afstoppen van deze afbraak is daarom een dringende noodzaak die geen uitstel duldt voor wie de menselijke waardigheid en de democratische ruimte wil behouden. We staan op een kruispunt waar de rechtsstaat onze enige weg terug is naar een menswaardig en georganiseerd samenleven.

Sociale strijd binnen de rechtsorde

Hoewel de liberale rechtsstaat nog steeds trekken van een klassenrecht vertoont, biedt hij ook de ruimte voor sociale emancipatie. Onder druk van de arbeidersbeweging is het recht gedemocratiseerd en zijn er beschermende mechanismen ingebouwd die vroeger ondenkbaar waren. Deze ruimte is essentieel voor de opbouw van een effectieve sociale tegenmacht tegenover het kapitaal. De rechtsstaat geeft de zwakkere partij een stem.

De sociale beweging fungeert als het 'slecht geweten' van de burgerlijke samenleving en herinnert de macht aan haar plichten

In tegenstelling tot een fascistische dictatuur werkt een rechtsstaat met logische categorieën en strikte machtscontroles. De staat is hier zelf onderworpen aan de wet, wat burgers de unieke mogelijkheid geeft om misbruik openlijk aan te klagen. Het recht is geen statisch gegeven, maar een levend instrument dat door collectieve actie en juridische strijd telkens opnieuw kan worden afgedwongen en verbreed.

De sociale beweging fungeert als het 'slecht geweten' van de burgerlijke samenleving en herinnert de macht aan haar plichten. Door te mobiliseren voor de rechtsstaat, voorkomen we dat machtshebbers de mensenrechten ongestraft kunnen vertrappen in de schaduw. Actievoeren heeft wel degelijk zin: het is de enige manier om de feitelijke macht van de staat en het grote kapitaal te corrigeren en te controleren.

Mobiliseren voor de rechtsstaat is dus ijveren voor de afdwingbaarheid van rechten die op papier al bestaan. In een fascistoïde klimaat probeert men actievoerders te demoraliseren door te stellen dat verzet zinloos is. Niets is minder waar; de realiteit van de feitelijke macht van georganiseerde burgers is precies wat de afdwingbaarheid van het recht in de praktijk garandeert tegenover autoritaire krachten.

Front tegen de vernietiging

De sociale wetgeving die we vandaag kennen, is de bittere vrucht van decennia aan volgehouden strijd door de werkende klasse. Waar een verregaande vrijheid van ondernemen vaak tot ongelijkheden en miserabele toestanden leidde, heeft wettelijke tussenkomst bijgedragen aan meer sociale bescherming. Deze historische verworvenheden moeten we nu met hand en tand verdedigen tegen de extreemrechtse wensdroom van totale onderwerping van de mens aan de markt.

De logica is duidelijk: wanneer marktmechanismen niet het gewenste effect hebben, worden strengere vormen van sturing en zo nodig repressie ingezet. Elke vorm van collectieve tegenmacht moet worden uitgeschakeld om het kapitaal de totale controle terug te geven. Dit proces kunnen we alleen keren door internationaal de krachten te bundelen en de rechtsstaat opnieuw centraal te stellen en te verdedigen.

Het huidige politieke klimaat is slechts een voorbode van een groter conflict over de fundamenten van onze beschaving

De inzet van deze strijd is het voorkomen van verdere maatschappelijke ontwrichting. Het huidige politieke klimaat is slechts een voorbode van een groter conflict over de fundamenten van onze beschaving. Alleen een robuuste, sociaal gecorrigeerde rechtsstaat kan ons nog beschermen tegen de barbarij die aan de horizon van de eenentwintigste eeuw opdoemt.

Uiteindelijk gaat het erom of we een samenleving willen waar de wet de burger beschermt, of waar de macht de burger verplettert. De strijd voor de rechtsstaat is de strijd voor de toekomst van de arbeid en de mensheid zelf. De woede en frustratie van autoritaire leiders tonen slechts hun onmacht tegenover een georganiseerd volk dat zijn rechten opeist en weigert te buigen voor geweld.

Marc Rigaux is emeritus hoogleraar arbeidsrecht en voorzitter van het Masereelfonds Antwerpen