Schrappen van subsidies: waarom rechts het gemunt heeft op het maatschappelijk middenveld

Na weken ruzie heeft de Vlaamse regering beslist om de subsidie van enkele kritische organisaties te schrappen of te verminderen, ondanks hun positieve evaluatie. 

Enkele organisaties lagen al langer in het vizier van rechts en extreemrechts, maar nu wordt gebruikgemaakt van het schrappen van de subsidie van enkele Vlaams-nationalistische verenigingen (omwille van een negatief advies), om komaf te maken met enkele ‘vervelende’ organisaties. 

We hebben hier te maken met de grootste aanval op het maatschappelijk middenveld ooit

Het is een duidelijke waarschuwing naar de hele sector: bij wie niet in de pas loopt kan de subsidiekraan in de toekomst dichtgaan. 

We hebben hier te maken met de grootste aanval op het maatschappelijk middenveld ooit. Dit gaat over de vraag wie in onze samenleving nog mag spreken, organiseren en tegenspreken. Precies dat is de kernfunctie van het maatschappelijk middenveld.

De aanval op deze organisaties valt niet uit de lucht. In steeds meer landen en steden waar rechts of extreemrechts aan de macht komt, zien we het alarmerende patroon dat het maatschappelijk middenveld en de vrije media systematisch aan banden worden gelegd.

Het is een bewuste strategie in een culturele strijd om de macht, een strijd die de Italiaanse denker Antonio Gramsci al een eeuw geleden doorzag.

Belang van het maatschappelijk middenveld 

Democratie is geen periodiek event - om de vier jaar een bolletje kleuren - maar een ecosysteem. Ze leeft in vakbonden die fatsoenlijk werk afdwingen. In buurtwerkingen die eenzaamheid doorbreken. In vrouwenorganisaties die geweld zichtbaar maken. In jongerenbewegingen die klimaatrechtvaardigheid op de agenda houden. In cultuurhuizen die verbeelding voeden.

De belangrijkste verworvenheden van onze democratie werden door het middenveld tot stand gebracht. Denk maar aan het algemeen stemrecht, de achturendag of de betaalde vakantie. Ze waren het resultaat van georganiseerde strijd op straat en op de werkvloer. 

Zonder uitzondering hielden de verkozenen in het parlement deze verworvenheden zo lang mogelijk tegen, maar uiteindelijk werden ze goedgekeurd, omdat er voldoende druk was ontwikkeld vanuit het maatschappelijk middenveld. 

Het maatschappelijk middenveld is de ademhaling van de democratie. Deze organisaties zijn de plek waar mensen democratie leren en oefenen. Je leert er vergaderen, compromissen sluiten, en een gemeenschappelijke visie ontwikkelen. 

Zonder het maatschappelijk middenveld rest de burger enkel stemmen, scrollen, zwijgen

Al die schakels verbinden dagelijkse ervaringen met beleid. Ze brengen feiten, verhalen en voorstellen samen. Zonder die ‘tussenlaag’ zakt politiek terug tot een transactie tussen kabinetten en lobby’s. Dan rest de burger enkel stemmen, scrollen, zwijgen.

Maar het gaat verder dan dat. Het maatschappelijk middenveld is ook een vitale buffer tegen autoritaire tendensen en de afbraak van democratische normen. 

Organisaties als burgerbewegingen en vakbonden voeren niet alleen actie, ze creëren draagvlak voor sociale en ecologische hervormingen. Ze bieden een tegengewicht tegen de pure logica van de markt en het individu, en herinneren ons eraan dat we een gemeenschap zijn.

Waarom (extreem)rechts het middenveld viseert

Wie tegenmacht wil breken, snoeit eerst in organisaties die mensen samenbrengen. We zien het voor onze ogen gebeuren. 

IIn Hongarije, onder Viktor Orbán, moeten negentig procent van de non-profitorganisaties die EU-subsidies kregen, stoppen. In Polen werden feministische groepen ‘anti-familie’ genoemd en als ideologische bedreiging bestempeld. In de VS worden boeken over racisme uit scholen verwijderd - en leraars bedreigd. 

Het maatschappelijk middenveld is de plek waar kritische ideeën groeien en waar de bestaande macht wordt uitgedaagd

De Italiaanse denker Antonio Gramsci leerde dat macht niet alleen in wetten zit, maar in ideeën en gewoontes, in wat we ‘normaal’ vinden. Hij noemde dat culturele hegemonie. Wie bepaalt wat vanzelfsprekend lijkt, wint het publiek nog vóór er één wetsartikel verandert.

Het middenveld is de plaats waar dat ‘gezond verstand’ betwist en vernieuwd wordt. In vakbondssecretariaten, parochiezalen, moskeeën, jeugdhuizen, bibliotheken, buurthuizen en cultuurcentra groeien tegenverhalen. 

Het is de plek waar kritische ideeën groeien, waar alternatieve oplossingen worden bediscussieerd en waar de bestaande macht wordt uitgedaagd. Het is de plek waar een tegen-hegemonie wordt opgebouwd.

Het is op die plek dat blijkt dat ongelijkheid geen ‘pech’ is, maar het gevolg van keuzes. Hier groeit taal voor rechtvaardigheid en beleid dat werkt voor de velen, niet enkel voor de enkelen.

Rechtse krachten begrijpen dit perfect. Ze weten dat ze niet alleen verkiezingen moeten winnen, maar ook de harten en geesten. Daarom richten ze eigen denktanks, media en culturele organisaties op. En daarom proberen ze de tegenstand – het progressieve middenveld – uit te schakelen.

Wanneer rechtse regeringen het middenveld muilkorven, mikken ze op twee doelen tegelijk. Eerst schakelen ze hun luidste critici uit: precies de organisaties voor sociale rechtvaardigheid, klimaat en mensenrechten die hun neoliberaal of conservatief beleid tegenspreken. 

Het maatschappelijk middenveld is de ruggengraat die macht buigzaam houdt

Tegelijk drogen ze het alternatief uit: door kritische verenigingen te verzwakken, verhinderen ze dat een progressieve, gemeenschapsgerichte visie terrein wint en dat er echte tegenmacht groeit in de culturele strijd.

Daarom is de greep naar subsidies zo strategisch. 

Democratie die diep ademt

Het maatschappelijk middenveld is de ruggengraat die macht buigzaam houdt. Breek je die, dan breek je democratie. Versterk je die, dan groeit de ruimte waarin wij allemaal kunnen samenleven. Als we toelaten dat het middenveld wordt gemuilkorfd verliest niet alleen links, maar de democratie zelf.

Daarom is het verdedigen van subsidies, autonomie en de rol van elke organisatie, wijkvereniging, sportclub of ngo een fundamentele democratische daad. Het is de weg naar een solidaire en rechtvaardige samenleving.

Wat we nodig hebben is een democratie die diep ademt: met sterke vakbonden, strijdbare buurtorganisaties, kritische media en cultuur die prikkelt.

Ook DeWereldMorgen verliest enorm veel subsidie. Toch geven wij niet op en zetten wij alles op alles om gratis ongebonden journalistiek te maken. Maar dat kan alleen met extra maandelijkse steun. Help de democratie te beschermen, red DeWerelMorgen.