Factcheck: Neen HLN, geen 59 procent van de langdurig zieken kan direct weer werken
‘EXCLUSIEF: Steekproef levert onthutsend resultaat’, kopt Het Laatste Nieuws spectaculair over een overheidsrapport dat jarenlang ‘verborgen’ zou zijn gebleven. Het onderzoek zou zijn uitgevoerd door een ‘willekeurig’ samengestelde groep van 290 Belgen die langer dan een jaar ziek zijn. Wat zij ontdekten, was ‘verbijsterend’: 59 procent van de onderzochte mensen zou in werkelijkheid niet arbeidsongeschikt zijn.
HLN-'onderzoeksjournalist’ Jeroen Bossaert mag zijn verhaal ook komen vertellen op VTM. Daar verklaart hij hoeveel geld er ‘verspild’ zou zijn. “Tientallen tot honderden miljoenen”, zegt hij in het interview. Dit is opvallend, aangezien hij in zijn artikel juist spreekt over 'miljarden'. Dus wat is het nu?
Woorden zijn belangrijk, feiten zijn belangrijk.
De voornaamste vraag, zo zegt de VTM-presentatrice, is waarom dit onderzoek nooit naar buiten is gekomen. Bossaert grijpt deze invalshoek met beide handen aan en spreekt over een “doofpot”. Hij wijst de ziekenfondsen aan, die volgens hem er baat bij zouden hebben om hun klanten te behouden.
Inmiddels zijn we flink wat spectaculaire frames en vele woorden verder. Terwijl er al schuldigen genoemd worden, wordt er echter niet gekeken naar wat misschien wel de ‘voornaamste’ vraag zou moeten zijn: klopt dat onderzoek wel, is het betrouwbaar?
Onbetrouwbaar onderzoek
CM-voorzitter Luc Van Gorp is allerminst te spreken over de manier waarop de media het thema framen, en ook niet over het zogenaamde ‘onderzoek’. Volgens hem wordt een studie van vóór corona opnieuw opgerakeld en in de schijnwerpers gezet, zonder daar op een correcte manier over te berichten.
Op de vraag of je het wel echt een onderzoek kunt noemen, reageert hij kritisch: “Dat is een goede vraag”, waarna hij meteen wijst op de vele methodologische tekortkomingen.
Zo valt er heel wat op te merken aan de steekproef. Dan kan HLN wel schrijven dat “de groep willekeurig werd samengesteld en representatief is op basis van leeftijd, geslacht en woonplaats”. Maar dat de groep representatief is voor leeftijd, geslacht of woonplaats, betekent niet dat het dat is voor de factor waar het hier over gaat: ziekte.
Niet alleen is het zogenaamde onderzoek dus niet veralgemeenbaar, zelfs voor de beperkte groep van 290 mensen kan je niet zomaar stellen dat meer dan de helft opnieuw aan het werk kan.
Mensen die geen medicatie nemen werden meteen als 'niet ziek' beschouwd
Van Gorp wijst er bijvoorbeeld op dat mensen die geen medicatie namen in het onderzoek automatisch als ‘niet ziek’ werden beschouwd. Dat is bijzonder problematisch: bij veel mentale aandoeningen, zoals burn-out of depressie, maakt medicatie vaak geen deel uit van de behandeling. Deze mensen volgen bijvoorbeeld therapie bij een psycholoog. Dan concluderen dat zij wél kunnen werken omdat ze geen medicatie nemen, is op zijn minst betwistbaar.
Bovendien zijn de woorden ‘kunnen werken’ misleidend. In de praktijk gaat het vaak om mensen met een gedeeltelijke arbeidscapaciteit, mensen die misschien één dag per week iets aankunnen. Het gaat om aangepast werk dat langzaam wordt opgebouwd en rekening houdt met een beperkte belastbaarheid, maar precies dat soort jobs bestaan nauwelijks.
Geen 'doofpot' maar ongeloofwaardig onderzoek
En dan die ‘doofpot’ waar onderzoeksjournalist Bossaert het over heeft, dat ziekenfondsen als ledenorganisaties er belang bij zouden hebben mild te zijn voor langdurig zieken. Anders dreigen zij hun leden te verliezen.
Van Gorp zucht over de absurditeit van die framing: het is helemaal niet logisch dat ziekenfondsen baat zouden hebben bij meer langdurig zieken. “Iedere burger moet aangesloten zijn bij een ziekenfonds, dus het totale ledenaantal blijft sowieso gelijk.” En ja, je kunt van ziekenfonds veranderen, maar dat doen leden niet van vandaag op morgen. “Het is absurd te denken dat wij daarom milder zouden zijn. In de eerste plaats dragen wij zorg voor mensen.”
Dat het ‘onderzoek’ destijds niet naar buiten werd gebracht, heeft dan ook niets te maken met een ‘doofpot’, maar alles met de beperkte geloofwaardigheid ervan.
Sfeer van verdachtmaking
Terwijl er in politiek en media nu wordt gedaan alsof de mensen die thuis moeten blijven profiteurs zijn en zich zorgen maken over al die zogenaamde miljarden die verspild zijn, maakt Van Gorp zich zorgen over die mensen zelf.
Over mensen die gewoon niet meer kúnnen, mensen met een fysieke of mentale aandoening die hen volledig beperkt in hun dagelijks functioneren, en dus ook niet meer kunnen werken. “En daar zijn ook mensen bij die vóór hun pensioen sterven omdat ze zo ernstig ziek waren.” Van Gorp zegt dat hij wenst dat deze mensen eindelijk eens écht gezien worden.
Het gaat stuk voor stuk om mensen die niets liever zouden willen dan werken.
Maar de manier waarop er vandaag over zieken wordt gesproken, draagt bij aan een groeiende sfeer van wantrouwen. “Weet je dat er patiënten zijn die bang zijn om nog buiten te komen? Omdat ze vrezen gezien te worden en beschuldigd te worden dat ze niet écht ziek zijn, gewoon omdat ze zich nog kunnen verplaatsen.”
“Begrijp me niet verkeerd”, voegt hij toe, “ik ben voor controles en voor verbetering. Maar ik ben ook voor de bescherming van kwetsbare mensen”.
De samenleving maakt de mensen ziek
Wat Van Gorp zich vooral afvraagt: is er nu geen enkele mens in België die zich afvraagt hoe het komt dat al die mensen in de eerste plaats ziek worden?
Volgens hem heeft dat alles te maken met de manier waarop we vandaag leven. “De mens is niet gemaakt om op dit tempo te leven, dat weten we toch al langer?”
Hij wijst op hoe mensen, en in het bijzonder vrouwen, vandaag proberen te balanceren op de grens van wat haalbaar is. Velen werken eigenlijk voltijds, maar worden vier vijfde betaald omdat ze één dag proberen te deconnecteren, om vervolgens thuis toch nog met het werk bezig te zijn. En nu moeten vrouwen zich intussen ook nog aanpassen, want anders krijgen ze minder pensioen.
En terwijl de verwachtingen zich blijven opstapelen: we moeten meer uren werken, flexibeler zijn, altijd bereikbaar blijven “doen we maar door en we doen maar door”, zegt Van Gorp. “Dit is geen houdbaar model.”
"Als we zo doorgaan zal de zorg imploderen"
Wat we nu zien is inderdaad dat de arbeidsongeschiktheid sterk toeneemt. Vooral bij arbeiders en bij vrouwen boven de 55. Mensen die simpelweg niet meer kunnen blijven meedraaien in deze ratrace. “En wie is daar dan verantwoordelijk voor?”, vraagt hij. “Is dat die mens zelf? Is dat de behandelende arts? Of is dat de samenleving?”
Volgens Van Gorp is het duidelijk: het aantal zieken blijft toenemen, en die trend zal zich doorzetten. Als we niet bereid zijn om te kijken naar wat er op het terrein gebeurt en het tempo van de samenleving in vraag te stellen, zal de boel imploderen. “Als we zo doorgaan, crashen we. De zorg zal imploderen, en dat is eigenlijk nu al bezig.”
Dat leidt tot een fundamentele vraag: hoe kan je een gezonde samenleving creëren in een systeem dat mensen ziek maakt? Waar het nauwelijks nog gaat over levenskwaliteit of zorg in de echte zin van het woord?
Van Gorp eindigt zijn verhaal: “Als verpleegkundige heb ik altijd geleerd: je moet de oorzaak van een probleem aanpakken, niet alleen de symptomen.”
