Heb ik dat gezegd? Waarom Jan Jambon niet meer terug kan komen op zijn onbedoelde eerlijkheid
Heb ik dat gezegd? Het is de titel van een liedje van de Nederlandse zangeres Froukje. De songtekst gaat over terugkrabbelen nadat je per ongeluk de waarheid eruit hebt gefloept. “Als je het niet wilt weten, nou, dan wuif ik het weg”, zingt Froukje. “Ik zei het niet expres, evengoed heb ik het niet gezegd.”
Ik denk dat het voor veel mensen herkenbaar is, het gevoel van spijt nadat je per ongeluk zei wat er aan de hand is of wat je echt denkt. Wat kenmerkend is aan zo’n moment: er is geen weg terug. Froukje mag dan wel zingen “en dat ik me soms verspreek omdat ik wil dat ik dat mag”, de realiteit is dat er na zo’n verspreking zelden een weg terug is. Eens de waarheid gezegd is, kan je die niet meer ontzeggen.
Een bijzonder soort verspreking
Normaal gezien houdt een verspreking in dat je iets anders zegt dan wat je eigenlijk bedoelt, maar in het lied van Froukje betekent je verspreken dat je per ongeluk zegt wat je eigenlijk echt bedoelt. Dat overkomt mensen, onhandig als we zijn, best vaak. Bij politici zijn die momenten echter zeldzamer. Zij hebben spindoctors en brand managers ter beschikking die hen niet alleen helpen om hun mojo te laten swingen, maar hen ook heel duidelijk maken wat ze maar beter niet op camera zeggen.
Zo mogen politici van regeringspartijen niet zeggen dat ze ons langer willen laten werken voor minder pensioen, maar moeten ze zeggen dat de pensioenen ‘hervormd’ moeten worden. En wanneer daarop doorgevraagd wordt, moet de uitleg over wat die concrete hervorming dan inhoudt, ingewikkeld gemaakt worden met een lang verhaal over bonussen, malussen, uitzonderingen en verschillende statuten.
Laat net dat zo uitzonderlijk zijn: dat een minister eerlijk het beleid uitlegt
Gelukkig zijn politici soms ook mensen, doen journalisten soms ook hun job en loopt het dus soms toch nog mis. Dat is precies wat er gebeurde bij Jan Jambon. “Je moet er ook rekening mee houden dat vrouwen een aanpassing gaan doen”, zo zei minister Jambon in een gesprek met VRT. Daarna verduidelijkte hij dat het betekent dat er, om meer pensioen te krijgen, meer gewerkt zal moeten worden.
Hij zei het met veel meer woorden dan noodzakelijk, het blijft een politicus. Maar wie begrijpend kan lezen, begrijpt dat de minister zegt dat de regering erop rekent dat vrouwen zich aanpassen aan de nieuwe regels en meer zullen werken om recht te hebben op een redelijk pensioen.
Wie de pensioenhervorming heeft bestudeerd en ook weet dat de Raad van State geoordeeld heeft dat die indirect discriminerend is voor vrouwen, weet dat Jambon hier gewoon eerlijk het beleid van de regering heeft uitgelegd. Maar laat net dat zo uitzonderlijk zijn: dat een minister gewoon eerlijk het beleid uitlegt in plaats van mist spuit.
De geest is uit de fles
Net zoals in alledaagse menselijke communicatie kan gebeuren, was ook de onbedoelde eerlijkheid van Jambon een breukmoment in zijn relatie met de personen tot wie hij sprak, in dit geval de burgers. Een storm van verontwaardiging overspoelde het publieke debat. En zoals dat gaat met stormen van verontwaardiging, beperkte die zich niet tot de concrete aanleiding - de oneerlijke pensioenhervorming - maar lokte het ook een breder debat uit over de waardering van onbetaalde zorgarbeid in onze samenleving.
De waarheid dat de regering verwacht dat vrouwen langer moeten werken, raakt niet meer opgeborgen
Net zoals in alledaagse menselijke communicatie kan gebeuren, probeert de partij die zich per ongeluk eerlijk heeft getoond, dit wanhopig recht te zetten. N-VA fractieleider Axel Ronse schreef een licht pathetische ode aan zijn eigen moeder die vroeger is thuis gebleven. Jan Jambon, die nooit een kampioen in subtiliteit is geweest, besloot alles te ontkennen. "Ik heb nooit gezegd dat vrouwen meer moeten gaan werken", zo sprak hij in het parlement. Net als in alledaagse menselijke communicatie zijn die pogingen gedoemd om te mislukken nu de geest de fles heeft verlaten.
Het specifieke probleem met Jambons strategie van ontkenning is in dit geval natuurlijk dat zijn uitspraken gewoon op beeld staan. Je kan van de openbare omroep verwachten dat ze ver meegaan in de framing van de regering, maar ze gaan zichzelf niet laten beschuldigen van leugens om het imago van een minister te redden. Nog fundamenteler is het probleem voor Jambon dat wat hij gezegd heeft, ook waar is. Hij kan de waarheid dat de regering effectief verwacht dat vrouwen langer moeten gaan werken, niet opnieuw opbergen nu hij die zelf zo duidelijk heeft blootgelegd.
Wat zegt men nog meer niet?
Dat er een breuk kan ontstaan na een moment van onbedoelde eerlijkheid, heeft alles te maken met vertrouwen. Als je dit zo lang verborgen hebt gehouden, wat is er dan nog allemaal dat je probeert te verbergen? Zo redeneren we in alledaagse menselijke relaties en in essentie is dat hier niet veel anders.
Laat ons dit zeldzame moment van onbedoelde eerlijkheid aangrijpen om ook de retoriek rond alle andere hervormingen van deze regering te doorprikken en te herleiden tot hun grove essentie. En laat ons vervolgens, wanneer voor iedereen duidelijk wordt wat de reële redenering is waarop het huidige beleid gestoeld is, eens kijken hoe groot het draagvlak voor dit beleid dan nog is.
