Klacht indienen tegen politiegeweld? Opgepast voor een rechtszaak
Aan het begin van de coronapandemie, op 14 maart 2020, sluit het Antwerpse café Maurice & Dietrich rond middernacht de deuren. De eerste lockdownregels zijn net ingevoerd: cafés en bars moeten vroeger dicht. De politie helpt de zaakvoerster en haar collega’s om enkele laatste klanten naar huis te sturen. Twee uur later staan er plots elf agenten voor de deur.
Bina Van Lombergen, de uitbaatster van Maurice & Dietrich, is verbaasd over het onverwachte machtsvertoon. “We waren nog met enkelen het café aan het opruimen. Het is een grote zaak en dat neemt nu eenmaal tijd in beslag”, zegt ze. “De politieagenten wilden een proces-verbaal opstellen voor een overtreding van de coronamaatregelen, maar wij waren gewoon aan het werk.”
Een normaal gesprek met de ordediensten blijkt onmogelijk. De vrouwen worden continu racistisch en homofoob belaagd. Wanneer Bina haar collega wil beschermen, omdat ze wordt geslagen door de politie, escaleert de situatie. Beide vrouwen worden tegen de grond geduwd en hardhandig geboeid. Een van de medewerkers raakt daarbij ernstig gewond en is daarna anderhalf jaar arbeidsongeschikt.
"Het is ons recht om hierover een klacht neer te leggen"
Enkele weken na het incident dienen de vrouwen een klacht tegen onbekenden in voor buitensporig politiegeweld. “Dat leek ons nodig. We vonden allebei dat dit niet spoorde en het is ons recht om hierover een klacht neer te leggen”, vertelt Van Lombergen over de afloop van die avond. Wat volgt, is een jarenlange zoektocht naar gerechtigheid.
De zaak passeert langs drie onderzoeksrechters die telkens het dossier naast zich leggen. Een vierde onderzoeksrechter laat de zaak uiteindelijk toch voorkomen. Drie jaar na de feiten spreekt de rechtbank de politieagenten vrij, maar blijft het politieoptreden vragen oproepen. Volgens Apache wiste de politie de beelden van de bewakingscamera’s op de Grote Markt. Daardoor was het niet mogelijk om te bewijzen dat er sprake was van buitensporig geweld.
Verdwenen bewijsmateriaal
En dat roept vragen op. Volgens de Camerawet mogen beelden maximaal 30 dagen bewaard worden. Binnen diezelfde wet, stelt de Gegevensbeschermingsautoriteit, mogen beelden langer bewaard worden als ze kunnen dienen om een misdrijf aan te tonen of schade te bewijzen. In een normale procedure zou de advocaat van de slachtoffers, die 16 dagen na de feiten de beelden opvroeg, de beelden dus moeten ontvangen.
Wat had de Antwerpse politie te verbergen? De slachtoffers werden namelijk mishandeld op de Grote Markt en in het cellencomplex van de politie, twee locaties waar ruim voldoende camera’s hangen.
De zaak leek afgesloten, tot vier agenten wraak wilden nemen
Zonder camerabeelden hadden de slachtoffers geen tastbaar bewijs meer wat er die avond gebeurde. De rechter oordeelde dat het geweld niet kon worden bewezen en sprak de agenten vrij. “In het vonnis staat nochtans dat de agenten tijdens de arrestatie fysiek en verbaal geweld gebruikten”, zegt Van Lombergen. “De rechtbank erkent dat geweld, maar vindt het onvoldoende voor een veroordeling.”
Ondanks een officiële klacht en een beslissing van de raadkamer om de zaak naar de rechtbank door te verwijzen, komt er ten slotte geen veroordeling. De zaak leek afgesloten, tot vier agenten wraak wilden nemen. Volgens hen hadden de slachtoffers alles verzonnen om de agenten bewust te schaden.
Bijna twee jaar na de vrijspraak dienen de agenten een klacht in wegens laster. Ze eisen samen 17.000 euro schadevergoeding van de slachtoffers omwille van de ‘lasterlijke’ klacht. Een van de agenten zou een promotie tot hoofdinspecteur misgelopen zijn, terwijl twee anderen naar eigen zeggen niet konden genieten van de geboorte van hun kinderen door de stress die de zaak veroorzaakte.
Daarbovenop zouden de agenten in een ‘angstklimaat’ hebben moeten opereren in de maanden na de klacht. Allemaal goed om een morele en materiële schadevergoeding te eisen van de melders. De rechtbank volgt dat verhaal niet. Volgens de rechter is er onvoldoende bewijs dat de vrouwen met kwaad opzet handelden en wordt de klacht van de agenten verworpen.
Verdwenen onafhankelijkheid
Een klacht indienen tegen politiegeweld is al bijzonder moeilijk. In eerste instantie moeten slachtoffers van politiegeweld een klacht indienen bij de politie zelf. Wie klacht indient bij de instantie die het geweld pleegde, wordt verplicht zich te verantwoorden tegenover zijn vermeende dader. Dat creëert meteen een spanningsveld.
In de praktijk betekent dit dat klachten vaak onderzocht worden door collega’s van de betrokken agenten
Daarnaast is het klachtensysteem ontzettend complex. Slachtoffers kunnen terecht bij verschillende politieorganen, zoals het Comité P of de Dienst Intern Toezicht. Die laatste is een intern controleorgaan dat in elk politiekantoor aanwezig moet zijn en onder leiding staat van de korpschef. In de praktijk betekent dit dat klachten vaak onderzocht worden door collega’s van de betrokken agenten.
Het gebrek aan onafhankelijkheid vormt hier een ernstig probleem. “Net omdat de politie het monopolie op geweld heeft, moet het gebruik ervan streng gecontroleerd worden”, zegt advocaat Tom Danhieux, Bina’s vertegenwoordigder in haar tweede zaak. Uit een dossier van de Liga voor Mensenrechten over politiegeweld in België blijkt dat slechts zes procent van de ingediende klachten door Comité P zelf wordt onderzocht.
Van de 1.315 dossiers die het politieorgaan in 2019 afsloot, werd in slechts 63 dossiers een fout vastgesteld, goed voor zo’n vijf procent. Bijna een vijfde van de klachten wordt behandeld door de Dienst Intern Toezicht, wat de kans vergroot dat politieagenten niet gesanctioneerd worden.
Van een onafhankelijk onderzoek naar de klachten van burgers is dan ook nauwelijks sprake. In hun jaarverslag van 2022 onderstreept PoliceWatch het belang van onpartijdig onderzoek door personen zonder banden met de betrokken partijen. “Het Comité P volstaat niet. Een onafhankelijke rechter moet oordelen of het geweld al dan niet proportioneel is”, zegt Danhieux. Dit is belangrijk om ervoor te zorgen dat alle nodige informatie wordt verzameld bij vermoedens van ernstig misbruik. Dat is noodzakelijk zodat het onderzoek tot een eerlijk oordeel kan komen, een oordeel dat niemand voortrekt op basis van zijn functie, en om het vertrouwen van de slachtoffers te herstellen.
Verdwenen gerechtigheid
Het probleem van straffeloosheid is structureel aanwezig bij de Belgische politiekorpsen. Al twintig jaar geleden publiceerde Comité P in hun jaarverslag dat “politieambtenaren wel een uitzonderlijk gunstig strafrechtelijk regime kunnen genieten”, of simpelweg krijgen ze zeven keer meer strafopschorting dan een modale burger.
Die cijfers blijven vandaag relatief ongewijzigd. Uit Comité P’s jaarverslag van 2024 blijkt dat buitenvervolgingstelling door de raadkamer de meest voorkomende uitspraak is, gevolgd door de vrijspraak en de opschorting van uitspraak door de rechtbank. “Zonder gevolgen ontstaat er een situatie van straffeloosheid”, vertelt Danhieux. “Veel mensen durven geen klacht in te dienen uit angst voor repressie en de financiële risico’s.”
De VN heeft in 2019 al aan de Belgische overheid gevraagd om een “volledig onafhankelijk, overkoepelend, deskundig toezichtsorgaan” te creëren
De slachtoffers van het politiegeweld in maart 2020 zijn lang niet de enige. Er is een lange waslijst aan mensen die een vorm van politierepressie meemaakte waarbij de betrokken politieagenten buiten schot bleven. Denk aan Sourour Abouda die stierf in een politiecel nadat ze meerdere keren om hulp vroeg en werd genegeerd door de agenten. Denk aan vreedzame demonstranten die worden verdreven met traangas, wat verboden is in België. Of denk aan Mehdi Bouda die dodelijk werd aangereden door een politiecombi die te snel reed zonder sirene.
Zonder het werk van de politie te minimaliseren, is het noodzakelijk om te ijveren voor een onafhankelijke behandeling van klachten. Zo’n systeem vergroot niet alleen de kans op gerechtigheid voor slachtoffers, maar kan er ook toe bijdragen dat politieagenten bereidwilliger zijn om bewijs te leveren tegen collega’s die in de fout gingen. De VN heeft in 2019 al aan de Belgische overheid gevraagd om een “volledig onafhankelijk, overkoepelend, deskundig toezichtsorgaan” te creëren, schrijft de Liga Voor Mensenrechten, maar deed er verder niks mee.
Het blijft een basisrecht om een klacht in te dienen tegen de politie als iemand voelt dat zich onrecht is aangedaan. Dat recht impliceert ook toegang tot een eerlijk, onpartijdig onderzoek waarin alle betrokken partijen gelijke kansen krijgen. Daarbovenop mag van een instantie, die inherent een vorm van autoriteit en macht bezit, verwacht worden dat zij geen repressieve maatregelen nemen tegen burgers die misbruik aankaarten.
De juridische kosten kosten voor de verdediging tegen de zaak die de politie aanspande, zijn opgelopen tot in totaal ruim 19.000 euro. Wil je hen steunen na deze absurde zaak? Hier vind je de crowdfunding.
