'Doomsday clock' opnieuw dichter bij middernacht

In 1947 creëerden wetenschappers van het pas opgerichte tijdschrift 'Bulletin of the Atomic Scientists', de Doomsday Clock. Ze wilden op metaforische wijze weergeven hoe dicht de mensheid bij de vernietiging van de wereld staat. De oprichters ervan waren betrokken bij het Manhattan project dat de VS-kernwapens ontwikkelde die Hiroshima en Nagasaki vernietigden. Destijds zetten ze de wijzers van de klok op 7 minuten voor middernacht. 

Nooit eerder stonden de symbolische wijzers zo dicht bij middernacht

Sindsdien gingen de wijzers op en neer. In 1991 stonden ze met 17 minuten het verst van middernacht. Dat was toen de regering van toenmalig VS-president George H.W. Bush het Verdrag inzake de Vermindering van Strategische Wapens (START) met de Sovjet-Unie ondertekende. Bijna acht decennia later is beslist om de klok op 85 seconden voor middernacht te zetten, mede omdat de opvolger van START over minder dan twee weken zal aflopen. Nooit eerder stonden de symbolische wijzers zo dicht bij middernacht.

Vorig jaar stond de klok al heel dicht bij middernacht, op 89 seconden, nadat de wijzers in de twee jaren daarvoor op 90 seconden werden gezet. Dat de klok alsmaar dichter naar middernacht opschuift, komt omdat grootmachten zich steeds agressiever, vijandiger en nationalistischer opstellen, waardoor “de internationale samenwerking wordt ondermijnd die cruciaal is om de risico's van een nucleaire oorlog, klimaatverandering, misbruik van biotechnologie, de potentiële dreiging van artificiële intelligentie en andere apocalyptische gevaren te verminderen”. 

De wetenschappers van de Bulletin stellen dat ook de verspreiding van verkeerde informatie, desinformatie en complottheorieën de aanpak van existentiële bedreigingen voor de mensheid ondermijnt en spreken van falend leiderschap.

Ze wijzen erop dat de rivaliteit tussen grootmachten is uitgedraaid op een regelrechte wapenwedloop. China werkt intens aan de uitbreiding van zijn kernwapenarsenaal. De Verenigde Staten, Rusland en China investeren in de modernisering van hun nucleaire draagsystemen. President Trump dreigde ermee om terug kernwapentesten in te voeren en plant de ontwikkeling van de ‘Golden Dome’ - dat is een nieuw meerlagig antiraketschild met interceptoren in de ruimte, waardoor een nieuwe wapenwedloop in de ruimte dreigt. 

Al deze ontwikkelingen wijzen erop dat de kernwapenstaten er niet in slagen om te onderhandelen over wapenbeheersing

Indirect verwijzen de wetenschappers ook naar de aanwezigheid van zo'n honderdtal B61-12 kernbommen van de Verenigde Staten die in zes Europese NAVO-lidstaten landen zijn opgesteld: België, Duitsland, Italië, Nederland, Turkije en het Verenigd Koninkrijk. Rusland heeft onlangs eveneens tactische kernwapens buiten het eigen grondgebied ontplooid, in Wit-Rusland. Twee door autoritaire leiders geleide buitenlandse kernwapenmachten hebben met andere woorden hun kernwapens gestationeerd op Europees grondgebied, dat ze gebruiken als hun nucleaire schaakbord.

Al deze ontwikkelingen wijzen erop dat de kernwapenstaten er niet in slagen om te onderhandelen over wapenbeheersing, laat staan over nucleaire ontwapening. De wetenschappers verwijzen expliciet naar het aflopen op 5 februari van de laatst overgebleven belangrijke ontwapeningsovereenkomst tussen de Verenigde Staten en Rusland (New START), die beperkingen oplegt aan het aantal strategische kernwapens dat ze mogen bezitten en opstellen. Daarmee komt er een eind aan “bijna 60 jaar inspanningen om de nucleaire concurrentie tussen de twee grootste kernmachten ter wereld te beperken”.

Daar komt bij dat zowel de Verenigde Staten, Rusland als China artificiële intelligentie integreren in hun defensiesectoren, ondanks de potentiële gevaren daarvan.

Een andere dreiging die de wetenschappers zorgen baart, is de opwarming van de aarde. De gemiddelde wereldwijde temperatuur brak warmterecords in 2024 en 2025. Voor de derde keer in de laatste vier jaar vielen er, alleen al in Europa, meer dan 60.000 aan hitte gerelateerde doden. In Latijns-Amerika en Afrika kreeg de bevolking te maken met extreme weersomstandigheden, zoals droogte of hevige regenval en overstromingen. “De nationale en internationale reacties op de klimaatcrisis varieerden van volstrekt ontoereikend tot uiterst destructief”, zo oordelen de wetenschappers.

De wetenschappers wijzen erop dat het tij kan gekeerd worden door de dialoog over nucleaire ontwapening weer op te starten

Deze en andere gevaarlijke trends, zoals het potentieel van AI om desinformatie aan te wakkeren, gaan gepaard met de wereldwijde opkomst van nationalistische autocratieën, waaronder verschillende kernwapenstaten. Dat zorgt voor een belemmering van de internationale samenwerking en werkt als een versneller van nucleaire, klimatologische en technologische bedreigingen.

De wetenschappers wijzen erop dat het tij kan gekeerd worden door de dialoog over nucleaire ontwapening weer op te starten, door afspraken te maken tussen kernwapenstaten over de integratie van kunstmatige intelligentie in hun legers, met name in nucleaire commando- en controlesystemen, en door (parlementair) weerwerk te bieden aan Trumps oorlog tegen hernieuwbare energie.