Maduro een dictator?
Nicolás Maduro Moros (1962) komt uit een arbeidersgezin en werd gevormd in de vakbeweging. Hij werkte als buschauffeur in het metrosysteem van de hoofdstad Caracas en groeide uit tot vakbondsactivist.
In het chavistische[1] project rond president Hugo Chávez maakte hij carrière als parlementslid, minister van Buitenlandse Zaken (2006-2012) en vanaf oktober 2012 vicepresident. Toen een stervende Chávez hem in december 2012 aanwees als zijn opvolger, deed hij dat met een duidelijke boodschap: Maduro was de man die de eenheid van de PSUV (Verenigde Socialistische Partij van Venezuela) en de sociale verworvenheden kon waarborgen.
Loodzware erfenis
Maduro erfde echter een loodzware taak. Waar Chávez kon rekenen op een bijna mythisch charisma en recordhoge olieprijzen, moest Maduro het land leiden in een tijdperk van schaarste en ongekende externe en interne agressie.
Het presidentschap van Maduro is onlosmakelijk verbonden met de 'hybride oorlog'[2] die door de Verenigde Staten werd ontketend. Terwijl de internationale media zich focusten op het zogenaamd gebrek aan persoonlijke uitstraling vergeleken met zijn voorganger, bouwde Maduro aan een overlevingsstrategie voor zijn land tegen een verstikkend sanctieregime opgelegd door de VS.
Tijdens het bewind van Maduro kreeg Venezuela te maken met door de VS gesponsorde pogingen tot staatsgreep en andere destabilisatiepogingen
De eenzijdige dwangmaatregelen, die de vitale olie-inkomsten van het land blokkeerden, hadden als expliciet doel de Venezolaanse economie te laten imploderen en de bevolking tot opstand te dwingen. Volgens een CEPR rapport,[3] waaraan vooraanstaande econoom Jeffrey Sachs meewerkte, veroorzaakten de economische sancties in 2017-2018 ongeveer 40.000 extra sterfgevallen in Venezuela.
Als gevolg van de economische noodtoestand en de interne polarisatie verlieten meer dan 7 miljoen Venezolanen het land. Het resultaat was een enorme brain drain die de economie verder ondermijnde.
Maduro kreeg niet enkel economische tegenstand te verduren. Tijdens zijn bewind kreeg Venezuela ook te maken met door de VS gesponsorde pogingen tot staatsgreep, zoals de mislukte ‘Operatie Gideon’[4] en de door Washington gepushte schaduwregering van Juan Guaidó.[5]
En dan is er nog de polarisatie. Jarenlang was de kloof tussen rijk en arm enorm. Chávez en Maduro probeerden die te verkleinen, wat hen veel steun opleverde bij de armere lagen. Bij de rijkere groepen werkte dat net omgekeerd: daar was en is het verzet zeer groot.
Dat vertaalt zich ook in de media. Zoals elders in Latijns-Amerika (en bij ons) zijn de commerciële media in handen van grote kapitaalgroepen, die een virulente anti-Maduro lijn hanteren in hun berichtgeving. Bij de publieke media hoor je dan weer het tegenovergestelde geluid. De commerciële media hebben heel veel impact op de Venezolaanse maatschappij. Ongeveer 70 procent van de radio- en tv‑stations is in private handen. Slechts een kleine minderheid is rechtstreeks staatsbezit.
Koers van Maduro
Ondanks de polarisatie, de destabilisatiepogingen en het manipuleren van het politieke proces door de VS, wist Maduro de eenheid binnen de strijdkrachten en de PSUV te bewaren. Tijdens zijn bewind deed Maduro grote inspanningen om het maatschappelijk middenveld te versterken. De zogenaamde comunas[6] kregen veel beslissingsmacht en autonomie voor de organisatie van de lokale wijken. Ondanks de enorme inflatie heeft Maduro de sociale programma’s (Misiones)[7] in aangepaste vorm weten overeind te houden.
De colectivos hebben er voor gezorgd dat Venezuela na de ontvoering van Maduro niet in een burgeroorlog is beland, zoals in Libië in 2011
Er werden ook milicianos en colectivos opgericht. Dat zijn burgermilities die vooral bedoeld zijn om een eventuele buitenlandse interventie of binnenlandse georganiseerde oproer te kunnen weerstaan. In totaal gaat het ongeveer om 4 miljoen Venezolanen.
Je kan van deze milities veel zeggen, maar ze hebben er in elk geval voor gezorgd dat Venezuela na de ontvoering van Maduro niet in een burgeroorlog is beland, zoals dat gebeurd is na de militaire interventie in Libië in 2011.
De laatste jaren trekt de Venezolaanse economie opnieuw aan en keren Venezolanen terug naar hun land. Dat verklaart ook mee waarom Maduro de verkiezingen won in 2024 (zie verder).
Op buitenlands vlak voerde Maduro in de voetsporen van Hugo Chávez een onvermoeibare anti-imperialistische koers. Venezuela fungeerde onder zijn leiding als de motor van Latijns-Amerikaanse integratie, met als doel een vuist te maken tegen de decennialange inmenging van de Verenigde Staten.
Door strategische allianties te smeden met landen als China, Rusland en Iran, heeft Maduro de hegemonie van Washington effectief uitgedaagd. Deze koers naar een multilaterale wereld – waarin Latijns-Amerika en Venezuela niet langer de achtertuin van de VS zijn – maakte het land naast de grote oliereserves tot het hoofddoelwit van Amerikaanse agressie.
Mensenrechten
Critici verwijten Maduro autoritaire ontsporingen en betwiste verkiezingen. Over beide valt heel wat te zeggen, maar om daar een goed beeld van te krijgen is het nodig om de omstandigheden en de context onder ogen te zien en rekening te houden met de zeer gekleurde berichtgeving over het land.
Vooreerst spreken we hier over een belegerd land, dat de laatste decennia verschillende staatsgrepen en interne destabilisaties heeft moeten verwerken. Ignatius van Loyola, de oprichter van de jezuïeten, wist in de zestiende eeuw al dat elke dissident in een belegerde burcht snel als verrader gezien wordt.
Vanwege de grote kloof tussen rijk en arm is Latijns-Amerika bovendien het continent met de hoogste graad van sociaal en politiek geweld. In het zeer sterk gepolariseerde Venezuela is dat soort geweld nog sterker aanwezig. Tijdens de straatblokkades (guarimbas) in 2013 kwamen tientallen politiemensen en burgers om het leven door acties van politieke opposanten. Eenzelfde scenario herhaalde zich bijna na elke verkiezing.
Een VN-rapport zegt soms meer over de krachtsverhoudingen binnen de VN dan over de situatie ter plaatse
In zo’n gewelddadige en belegerde context worden de grenzen van ordehandhaving gemakkelijk overschreden. Dat valt niet goed te praten, maar vanuit onze veilige, zorgeloze positie past toch ook wat bescheidenheid.
Bovendien moeten we bijzonder voorzichtig zijn met de berichtgeving over eventuele onnodige of ontoelaatbare repressie. Zo was een VN-rapport van 2017 over de mensenrechten in Venezuela bijzonder kritisch voor de regering. Er was sprake van flagrante schendingen en zelfs executies.
Maar internationaal jurist en voormalig VN onafhankelijk expert Alfred De Zayas, maakte brandhout van dit rapport. Volgens hem was het VN-team dat het rapport had opgesteld “weinig professioneel, zeer ideologisch, neoconservatief en a priori gekant tegen de Bolivariaanse revolutie”.
Het was ook gebaseerd “op onbetrouwbare bronnen” en “negeerde een groot deel van de informatie van de regering over de slachtoffers van de straatrellen”. Een VN-rapport zegt soms meer over de krachtsverhoudingen binnen de VN dan over de situatie ter plaatse.
De commerciële media trokken zich van die kritiek niets aan en smeerden de bevindingen breed uit in hun berichtgeving, omdat dit uitstekend paste in hun ideologisch lijn. Het is van dat soort gekleurde berichtgeving dat de doorsnee burger afhankelijk is om zich te informeren en een opinie te vormen. Waakzaamheid is dus meer dan geboden.
Democratie
Een tweede verwijt betreft het gebrek aan democratie. Ook hier is de context weer van het allergrootste belang om een evenwichtig oordeel te vormen. Sinds Chávez de stembusslag won in 1998, heeft de VS er alles aan gedaan om alle daaropvolgende verkiezingen met zeer veel ijver naar hun hand te zetten. Het is niet overdreven om van ‘electorale oorlogsvoering’ te spreken.
Rechtse kandidaten kregen advies en financiële steun. Poll bureaus van twijfelachtig allooi organiseerden peilingen en exitpolls die steevast ongunstige resultaten opleverden voor het linkse kamp. Mensen uit het oppositiekamp werden aangemaand om te infiltreren in de kiesraad.
Bij de presidentsverkiezingen van 2024 werd een gedetailleerd scenario uitgewerkt om de verkiezingen volledig te manipuleren, tot en met sabotageacties, het organiseren van een ‘eigen telling’ en het organiseren van rellen achteraf. De belangrijkste onderdelen van dat scenario werden vooraf zelfs gepubliceerd door een expert in psychologische oorlogsvoering en desinformatie.
Op voorhand had de VS gezegd dat ze de uitslag enkel zou aanvaarden als de (extreem)rechtse kandidaat had gewonnen. Volgens de officiële uitslag haalde Maduro 52 procent en de oppositiekandidaat 43 procent. Volgens de eigen telling van de oppositie haalde Maduro 30 procent en zijzelf 69 procent.
Bijna heel de wereld was weg met de versie van de oppositie en de VS. Uit diverse recente opiniepeilingen blijkt nu dat de oppositie helemaal geen grote aanhang heeft bij de bevolking.
Wie Maduro als “dictator” wegzet, negeert de complexe werkelijkheid van hybride oorlog en een extreme en gewelddadige polarisatie
In een peiling in oktober heeft 91 procent van de Venezolanen een ongunstige mening over María Corina Machado, het boegbeeld van de oppositie. Een peiling van een ander bureau van december bevestigt dat. Bovendien ziet 80 procent van de ondervraagden de aan Machado toegekende Nobelprijs voor de Vrede als een farce.
Zelfs Trump, met wie Machado heel nauw samenwerkte, heeft aangegeven dat zij “niet de steun of het respect binnen het land" heeft om een geloofwaardige leider te zijn.
Sinds Maduro president is in 2013, zijn er 12 verkiezingen geweest en één referendum. Niet slecht voor een ‘dictator’. Je kan je daarbij wel afvragen hoe zinvol het is om in een context van electorale oorlogsvoering verkiezingen uit te schrijven en hoe een politiek stelsel zich kan beschermen tegen zoveel externe en interne vijandelijkheden zonder het democratisch gehalte ervan te ondermijnen.
Hoe dan ook, wie Maduro als “dictator” wegzet, negeert de complexe werkelijkheid van hybride oorlog en een extreme en gewelddadige polarisatie. Dat ontslaat Caracas niet van verantwoordelijkheid, maar vraagt wel om een nuchtere, evenwichtige blik op democratie onder permanente belegering in plaats van simplistische karikaturen.
Lees hier ons volledig dossier over Venezuela.
Notes:
[1] Het chavisme is de politieke stroming in Venezuela die is ontstaan rond de voormalige president Hugo Chávez. Het is een mix van links patriotisme, anti-imperialisme en een sterke rol voor de staat, met nadruk op sociale programma’s voor armere lagen.
[2] Hybride oorlog is een strategie waarbij een buitenlandse mogendheid tegelijk verschillende middelen inzet, zoals desinformatie, cyberaanvallen, economische druk, sabotage en het steunen van lokale groepen, naast (of in plaats van) openlijke militaire aanvallen. Het doel is een tegenstander te verzwakken en zoveel mogelijk te ontregelen.
[3] Het Center for Economic and Policy Research (CEPR) is een onafhankelijke denktank in Washington, D.C. (opgericht in 1999) die onderzoek en analyses maakt over economische en sociale beleidskwesties om het publieke debat te informeren.
[4]Operatie Gideon was een mislukte gewapende inval (3–4 mei 2020) waarbij Venezolaanse dissidenten, met hulp van het Amerikaanse privébedrijf Silvercorp USA, per boot Venezuela wilden binnendringen om Nicolás Maduro te arresteren/af te zetten. De operatie werd snel verijdeld door Venezolaanse veiligheidstroepen, met doden en veel arrestaties (onder wie ook twee Amerikanen).
[5] Juan Guaidó is een Venezolaanse oppositiepoliticus die in 2019 voorzitter werd van de (oppositie-geleide) Nationale Assemblee. Op 23 januari 2019 riep hij zich uit tot interim-president, met het argument dat Nicolás Maduro’s herverkiezing in 2018 onwettig was. Hij werd daarbij door voornamelijk westerse landen erkend en werd het gezicht van de poging om nieuwe verkiezingen af te dwingen. Omdat die strategie weinig opleverde en de oppositie verdeeld raakte, stemden oppositiepartijen eind 2022 om zijn interim-regering stop te zetten (effectief begin 2023).
[6]Comunas zijn lokale structuren waarin bewoners zich organiseren om via zelfbestuur mee te beslissen over projecten, diensten en ontwikkeling in hun buurt of regio. Ze kunnen ook eigen ‘sociale productie’-initiatieven en coöperatieven opzetten of beheren.
[7] Voorbeelden van de Misiones zijn: buurtgezondheidszorg, alfabetisering, tweede-kans secundair onderwijs, toegang tot hoger onderwijs, gesubsidieerde voedselmarkten en voedselbedeling, opleiding en tewerkstelling (vaak via coöperatieven), woon- en wijkontwikkeling en grootschalige sociale woningbouw.
