Geen Avondland, maar Ochtendland: Europa moet uit Washingtons schaduw

Op 23 oktober 1983 betoogden 400.000 Belgen in Brussel tegen het plaatsen van Amerikaanse nucleaire wapens in België. Dat beeld staat symbool voor een moment waarop burgers duidelijk maakten dat veiligheid, democratie en toekomst niet louter het speelveld van grootmachten mogen zijn.  

Vandaag staan we opnieuw voor zo’n kantelpunt. Op 4 november 2025 ondertekende Donald Trump in zijn National Security Strategy een politieke breuklijn die moeilijk anders te lezen valt dan als een nieuwe Koude Oorlog met Europa.

Wat moet men anders begrijpen onder passages waarin Europa wordt voorgesteld als een continent dat ten onder gaat aan “activiteiten van de Europese Unie en andere transnationale instanties die de politieke vrijheid en soevereiniteit ondermijnen, migratiebeleid dat het continent verandert en onrust veroorzaakt, censuur van de vrijheid van meningsuiting en onderdrukking van politieke oppositie, dalende geboortecijfers en verlies van nationale identiteit en zelfvertrouwen”? 

Dit is geen onschuldige analyse. Het is een agenda die het Europese project van binnenuit wil delegitimeren en verzwakken, door de EU neer te zetten als vijand van vrijheid en identiteit. Die framing werkt als een aanmoediging voor krachten in Europa die al langer mikken op het afbouwen van Europese waarden en instituties. 

Zonder burgerverzet dreigt het multiculturele Europa op de schop te gaan

Het Vlaams Belang in Vlaanderen, Viktor Orbán in Hongarije, Fico en medestanders in Slovakije, het Rassemblement National in Frankrijk en nationalistische fracties in het Europees Parlement krijgen zo rugdekking om normen en waarden die we verbinden met de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens op de sloop te zetten. Niet via één spectaculaire breuk, maar stap voor stap: door tegenmacht verdacht te maken, kritische pers te ondermijnen, rechters aan te vallen en solidariteit te herleiden tot “zwakte”.

Zonder burgerverzet dreigt het multiculturele Europa op de schop te gaan. Wat vandaag nog als “gezond verstand” wordt verkocht, kan morgen uitmonden in harde maatregelen tegen protest en oppositie. Gemeentelijke vrijwilligerskorpsen die door de Vlaamse regering worden aangemoedigd, kunnen in zo’n klimaat evolueren naar een instrument dat ingezet wordt tegen betogingen, naar het model van een National Guard. 

Zonder burgerverzet komen klimaatbeleid en vakbonden steeds verder onder druk te staan. Reproductieve rechten die in België verworven leken - zoals toegang tot abortus - kunnen opnieuw uitgehold worden. Euthanasie kan weer ‘onmogelijk’ worden gemaakt in de praktijk, zelfs als het formeel op papier blijft bestaan. 

Volksgezondheid kan verder geprivatiseerd worden, met ongelijkheid als voorspelbaar gevolg. En het zelfbeschikkingsrecht van LGBTQIA+ kan worden teruggedraaid, onder het mom van traditie, orde of ‘bescherming van kinderen’. Al deze rechts-conservatieve tendensen zijn vandaag al zichtbaar in politiek België én in het Europees Parlement. 

Europa op eigen benen 

Daarom is het gevaarlijk om te hopen op correctie uit Washington zelf. Niets wijst erop dat er een herhaling mogelijk is van het afzettingsproces dat Nixon in 1973 onderging, zeker niet in een context waarin polarisatie een politieke strategie is geworden. Europa moet dus zélf keuzes maken. 

De EU moet breken met het cultureel-ideologisch, economisch en defensief bondgenootschap met de Verenigde Staten dat haar afhankelijk houdt, en op eigen kracht leren staan. Na de VS is de EU de tweede economische wereldmacht, en precies daarom wil Trump haar onder zijn voogdij: niet als partner, maar als satelliet.

Als Europa ernstig wil blijven spreken over vrijheid en mensenrechten, volstaat het niet om intern te verdedigen wat er nog is. De EU moet ook naar buiten toe bondgenootschappen aangaan met welgekozen landen uit de Derde Wereld, landen die vandaag geplunderd worden door de actuele grootmachten. 

De nodige koerswijziging van Europa komt er niet zonder druk van onderuit

Niet vanuit paternalistische liefdadigheid, maar vanuit wederzijds respect en gedeelde belangen: eerlijke handel, grondstoffenbeleid met sociale en ecologische voorwaarden, en een internationale orde die niet draait op machtspolitiek alleen. Alleen zo kan Europa opnieuw een humanitaire voorbeeldmacht worden.

Die koerswijziging zal er niet komen zonder druk van onderuit. Een herhaling van 23 oktober 1983, in België én tegelijk in alle EU-landen waar ‘welwillende meerderheden’ bestaan, moet in staat zijn Europese politici tot die keuze te dwingen. Want zonder maatschappelijke mobilisatie blijft Europa te vaak een abstract woord dat in vergaderzalen wordt uitgesproken, terwijl de echte beslissingen elders vallen.

Ook de actuele hysterie rond Euroclear moet in dat licht gelezen worden. Ze is vooral nuttig om Bart De Wever en co incontournable te maken voor de rechtse koers van het komende decennium. Een sterke man als De Wever zal nu eenmaal “nodig zijn om de boel te redden”. 

Het verzet van De Wever tegen het vrijmaken van de Russische tegoeden heeft er in elk geval voor gezorgd dat vandaag meer dan 70 procent Belgen hem, en in zijn spoor N-VA, bejubelen. Dat de EU-lening ooit zal betaald worden door ‘het werkvolk’, wordt in alle toonaarden verzwegen.

De keuze is helder: noch Trump, noch Poetin

En laat ons intussen niet vergeten dat ook Rusland moet worden gestopt. Poetin voert oorlog en destabiliseert, en als we niet opletten, verliezen we straks verworven vrijheden langs meerdere kanten: door externe agressie én door interne afbraak. 

Daarom is de keuze helder. Noch Trump, noch Poetin. Geen voogdij en geen dictaturen. Een vrij, solidair en zelfbewust Europa dat zijn democratische waarden verdedigt, niet alleen met woorden, maar met burgerlijke moed en politieke daadkracht.

Walter Cornelis is voormalig nationaal secretaris Non-Profit LBC-NVK (vandaag ACV Puls).

Lees ook: 

Europa gedegradeerd: Washington ziet continent alleen nog als afzetmarkt

Afbeelding