CIVICUS-rapport laat zien: 2025 was voor het fascisme een succesvol oogstjaar, ook in België
“Vanuit fascistisch perspectief gezien was dit een heel goed jaar.” Dat zei Jimmy Kimmel tijdens zijn eindejaarsboodschap. De Amerikaanse komiek verwoordde zijn alternatieve kersttoespraak over het afgelopen jaar voor de Britse tv met minder ernst dan CIVICUS in zijn rapport: volgens deze non-profitorganisatie past 2025 in de neerwaartse trend die ze al eerder signaleerde.
De tv-persoonlijkheid trok met zijn droge humor veel meer aandacht dan CIVICUS met de naakte feiten. In de Nederlandstalige media bleef het muisstil.
Om te beginnen moet je met landenlijstjes behoedzaam omgaan. De sociaal-economische en politieke contexten van 198 landen met allerlei bestuursculturen zijn moeilijk over één kam te scheren, en democratie is geen vaste toestand, maar een complexe dynamiek. Toch zijn ook appelen en peren op veel punten vergelijkbaar, al was het maar omdat beide fruit zijn.
CIVIVUS inventariseert hoe het ervoor staat met de mondiale burgerrechten. Ze monitort wereldwijd en al jaren op rij protesten, inperkingen van de persvrijheid en de detentie van activisten. Dat onderzoek wijst op een trend dat de druk op het maatschappelijke middenveld vrijwel overal groeit.
CIVICUS wordt gefinancierd vanuit onder meer Europa, de Ford Foundation en Open Society Foundations. De in Zuid-Afrika gevestigde ngo werd in 2019 in een artikel in MO* aangeduid als wellicht de grootste alliantie van middenveldorganisaties ter wereld.
Haar woordvoerster constateerde toen al “dat steeds meer landen beperkingen opleggen, repressief optreden of gewoonweg geen ruimte meer laten voor een autonoom middenveld. Ook landen die decennialang voortrekkers waren van dit soort democratische ruimte, perken de mogelijkheden in met onder andere antiterreurwetten.”
Vijf categorieën
De CIVICUS Monitor 2025 is dus minder olijk dan tv-komiek Kimmel, maar biedt wel interessant leesvoer. Het jaarrapport verscheen begin december voor de negende keer.
Samengevat: het is er niet beter op geworden in de civiele ruimte. 198 landen worden in het onderzoek in vijf categorieën en bijbehorende kleuren ingedeeld: Open, Beperkt, Belemmerd, Onderdrukt en Gesloten. De wereldkaart kleurt van donkergroen via lichtgroen, geel en oranje naar felrood. Je kijkt naar de kleur van een land en klikt op de wereldkaart.
Dat de burgerlijke vrijheden in de VS zijn gezakt naar Belemmerd en dat dit land aan de watchlist is toegevoegd, zal niemand verbazen. Maar de neerwaartse spiraal geldt voor meer landen. Burgers die zich inzetten voor klimaat, Palestina en vluchtelingen, lopen de grootste kans op een confrontatie met een repressief optredende overheid, aldus CIVICUS.
In Nederland en België slonken de burgerlijke vrijheden van Open naar Beperkt
Ook in Nederland (sinds 2024) en in België (sinds 2021) slonken de burgerlijke vrijheden van Open naar Beperkt. Slechts drie landen ter wereld - Gabon, Mauritanië en Senegal – krijgen vanaf 2025 een hogere klassering op de wereldranglijst. Ze liggen alle drie aan de westkant van Afrika. Volgens de systematiek van CIVICUS ben je het best af in 39 ‘groene’ landen zoals de Scandinavische en Baltische staten, Luxemburg, Ierland, Tsjechië, Oostenrijk, Canada, Nieuw-Zeeland, Japan en Taiwan.
Methodiek
De indeling in vijf klassen gebeurt door dataverzamelingen over de publieke ruimte uit vier bronnen te combineren: gegevens van maatschappelijke organisaties, regionale onderzoeksteams, internationale mensenrechtenindexen en eigen deskundigen van CIVICUS. Naast een beoordeling per land, worden er in het rapport ook op regionaal en mondiaal niveau trends geanalyseerd.
Een beperking van het onderzoek is dat het alleen gaat over de toenemende grip van overheden op de publieke ruimte. Beïnvloeding en manipulatie door (socialemedia-)bedrijven en institutionele lobbygroepen blijven helaas buiten beeld. Zo wordt een incident waarbij BNP-Paribas zonder pardon de donateursrekening van de Belgische ngo Viva Salud opzegde niet vermeld. De ngo had de bank opgeroepen te stoppen met investeren in het Israëlische apartheidsregime.
Media
Dat het jongste CIVICUS-rapport bij ons niet is opgepikt, duidt op een pijnpunt: het is amper nog nieuws dat burgerbewegingen en maatschappelijke vrijheden onder druk staan door autoritair en beperkend overheidsoptreden. Je ziet het ook aan de gezagsloyale manier waarop media verslag doen over demonstraties en stakingen: prioriteit voor overtreders, zij het dat die als kleine groep worden weggezet.
Protest wordt vooral behandeld als een openbare-ordeprobleem en veel minder als een kostbaar democratisch recht. Vermeldingen dat ‘de demonstratie rustig is verlopen’ en dat er ‘nog’ geen ongeregeldheden zijn geweest, draagt bij aan de paradox dat demonstreren zelf weinig nieuwswaarde heeft.
De mainstream media hebben het eerder over overlast, schade, omzetverlies en uitwassen dan over wat demonstreren en staken de mensheid heeft opgeleverd. Kiesrecht, gendergelijkheid, bestaanszekerheid, mensenrechten, democratie, solidariteit en betere levensomstandigheden zijn geen nieuws.
Toch was ook de vrije nieuwsgaring in 2025 opnieuw slachtoffer van vrijheidsbeperkende overheidsmaatregelen. ‘Journalisten’ worden in het rapport 200 keer genoemd, zelfs twee keer zo vaak als mensenrechtenverdedigers (HRD’s in het jargon, Human Rights Defenders).
Europa
Tara Petrović, onderzoeker bij CIVICUS, wijst er op dat minder Europeanen hun fundamentele vrijheden zonder aanzienlijke belemmeringen kunnen uitoefenen “door de toenemende repressie tegen protesten en mensenrechtenverdedigers in enkele van Europa's grootste democratieën", zegt ze, verwijzend naar Frankrijk en Italië die op de ladder daalden. Ook Duitsland zakte in korte tijd van Open in 2022 naar Beperkt in 2024 en naar Belemmerd in 2025: onder meer door het harde optreden tegen solidariteitsbetuigingen met Palestina.
"Mensenrechten worden wereldwijd existentieel bedreigd. Extreemrechtse groeperingen werken openlijk aan het ondermijnen van moeizaam verworven bescherming en fundamenten van de wereldwijde solidariteit. Europese leiders, met name binnen de EU, moeten deze trends tegengaan, zodat het continent voorop blijft lopen in de bescherming van rechten en de burgerlijke ruimte," aldus Petrović.
Zwitserland, lange tijd beschouwd als een bastion van democratie, zag zijn status dalen naar Beperkt nadat de politie traangas en rubberkogels gebruikte tegen demonstranten die hun solidariteit met Palestina betuigden en politiegeweld aan de kaak stelden. De politie hield Extinction Rebellion-leden intensief in de gaten en misbruikte de strenge bankgeheimwetgeving om bij een journalist een huiszoeking te doen, vanwege zijn berichtgeving over financieel wangedrag.
Vooral Palestina-demonstraties moeten het ontgelden
Het recht om te protesteren in Europa brokkelt af door arrestaties, verstoringen en buitensporig geweld. Europa is verantwoordelijk voor een onevenredig groot aantal schendingen van het recht om te protesteren: in minstens 28 Europese landen werden demonstranten gearresteerd. Vooral Palestina-demonstraties moeten het ontgelden. Er werden antiterreur- en extremismewetten misbruikt om mensen te vervolgen die zich uitspraken over de genocide.
“De ratingverlagingen van vandaag zijn het hoogtepunt van systemische repressie die de afgelopen vijf jaar in Europa is geïntensiveerd", zegt Kerttu Willamo van het European Civic Forum, een van de 22 koepelorganisaties die bijdroegen aan het rapport. "De normalisering van deze onderdrukking van dissidenten moet stoppen. De EU moet deze waarschuwing serieus nemen en alle beschikbare middelen inzetten, waaronder de onlangs aangenomen EU-strategie voor het maatschappelijk middenveld, om ervoor te zorgen dat lidstaten ngo's, mensenrechtenverdedigers en activisten beschermen, versterken en ondersteunen.”
Aanbevelingen
Wat kunnen internationale instellingen, overheden, donoren en private instellingen doen om het tij te keren? De veertig aanbevelingen in het rapport komen neer op drie redelijk evidente conclusies: versterk de civiele ruimte en de rechtssystemen, bevorder inclusieve burgerparticipatie - vooral onder gemarginaliseerde groepen - en maak gebruik van technologische tools om vrijheid en transparantie te ondersteunen en risico’s te minimaliseren.
Resteert natuurlijk de vraag of machthebbers uit zichzelf daaraan gaan werken, of dat daar juist de tegenmacht van burgerbewegingen voor nodig is. De Amerikaanse comedian Jimmy Kimmel kan er zelf over meepraten. In september werd hij nog van de zender gegooid omdat Disney bang is voor Trump. Maar luister hier waar het massale protest tegen zijn verbanning toe leidde: ‘Kimmels show is back on tv’. Nota bene aangekondigd door concurrent Fox.
