Onderwijs als parkeerplaats: het kille wereldbeeld achter de aanval op studiedagen

Wie de pedagogische studiedagen schrapt, scoort bij zijn kiezers. Dat is geen cynische overdrijving, maar politieke realiteit. Bijna elke ouder heeft wel eens gezucht wanneer zo’n dag plots in de agenda opduikt en er op korte termijn opvang moet worden geregeld. Dat ongemak is reëel. Maar wie onderwijsbeleid herleidt tot het wegwerken van ouderlijke ergernis, bedrijft geen beleid - die bedrijft symboolpolitiek.

Dat is precies wat hier gebeurt. Pedagogische studiedagen worden voorgesteld als een overbodige luxe, als een cadeautje aan luie leerkrachten, als tijd die beter “nuttig” kan worden ingevuld. Alsof een school een fitnessclub is die altijd open moet zijn, waar je je kinderen kan droppen zodat de economie ongehinderd blijft draaien. 

Niet ouders dragen primair de zorg voor opvoeding, maar instellingen moeten zich aanpassen aan werkritmes van volwassenen

In die visie wordt het verantwoordelijkheidsmodel omgekeerd: niet ouders dragen primair de zorg voor opvoeding, maar instellingen moeten zich aanpassen aan de werkritmes van volwassenen. Dat wereldbeeld zegt veel meer over de ideologie erachter dan over onderwijs zelf.

Want dit gaat niet over studiedagen. Dit gaat over een kille, wantrouwige kijk op de samenleving, die diep ingebakken zit in het denken van partijen als de N-VA. Een wereldbeeld waarin mensen - leerkrachten, leerlingen, burgers - in de eerste plaats gezien worden als een potentieel probleem: te lui, te soft, te weinig gedisciplineerd. En dus moeten ze gecontroleerd, gestuurd en genormaliseerd worden. Met regels, targets, standaarden en sancties.

De ironie is groot. De maatregel wordt verkocht als “objectief” en “noodzakelijk” om het onderwijs te verbeteren. Er wordt gewezen op het feit dat Vlaanderen onder het OESO-gemiddelde zit wat betreft het aantal lesdagen.

Wat er niet bij wordt gezegd: Vlaamse leerlingen zitten wél boven het OESO-gemiddelde als je kijkt naar het aantal uren instructie per jaar. Gemiddeld gaat het in OESO-landen om 806 uur, terwijl Vlaanderen op 821 uur zit en Wallonië zelfs op 826. Onze leerlingen zitten met andere woorden langer op school - 2 à 3 procent boven het gemiddelde.

Wie effectief voor de klas staat, weet wat dat betekent. Vooral bij oudere tieners zijn de laatste lesuren van de dag vaak een pedagogische uitputtingsslag. De concentratie is weg, de productiviteit zakt onder nul, klasmanagement slorpt alle energie op. Dat zijn geen momenten waarop diep geleerd wordt. Dat zijn momenten waarop we doen alsof leren nog gebeurt, omdat het rooster het zo voorschrijft.

Wat hier volledig ontbreekt, is respect voor wat we al lang weten uit de wetenschap. Over motivatie. Over leren. Over adolescentie. 

Alsof leerlingen africhtbare dieren zijn die je maar lang genoeg in een hok moet houden

Tienerbreinen functioneren biologisch anders dan volwassen breinen. Hun circadiaans ritme verschuift. Ze zijn ’s ochtends minder alert en ’s avonds actiever. Dat is geen excuusgedrag, dat is neurobiologie. En toch blijven we vasthouden aan vroege starturen, lange dagen en steeds meer zit-tijd, alsof leerlingen africhtbare dieren zijn die je maar lang genoeg in een hok moet houden.

Dat denken zien we ook terug in de adoratie voor zogenaamd 'zero-tolerance'-onderwijs, zoals in bepaalde Britse scholen. Ja, daar zijn leerlingen braver. Ja, ze scoren soms iets beter op gestandaardiseerde testen. 

Maar buiten de schoolmuren blijkt het effect flinterdun: geen verhoogde weerbaarheid, nauwelijks impact op sociale mobiliteit, geen significant betere slaagkansen in het hoger onderwijs. Wat we winnen aan gehoorzaamheid, verliezen we aan menselijkheid.

En toch is dat de richting die men uit wil. Meer uren. Meer controle. Minder autonomie. Minder vertrouwen. Scholen worden steeds meer in een gestandaardiseerde mal geperst, terwijl net autonomie, professionele ruimte en vertrouwen de zuurstof zijn van goed onderwijs. China - een autocratie, laten we dat niet vergeten - staat wereldwijd bovenaan wat betreft het aantal schooluren: gemiddeld 9,5 uur per dag. Dat is geen ambitie, dat is een waarschuwing.

Het schrappen van pedagogische studiedagen past perfect in dat plaatje. Niemand in het onderwijs lag daar wakker van. Dit is geen antwoord op een probleem binnen het systeem, maar een signaal naar de buitenwereld. 

Net zoals het afschaffen van facultatieve vrije dagen, het verplicht lesgeven tijdens evaluatiemomenten, of het eisen van “echte les” op de eerste en laatste dag voor vakanties, wanneer die in de praktijk vaak zinvol worden ingevuld met afronding en verbinding. Pure symboolpolitiek.

Ondertussen werken leerkrachten structureel boven hun limieten. Weken van meer dan vijftig uur zijn geen uitzondering. Evaluaties, klassenraden en zorgoverleg zijn geen vrijblijvende rituelen, maar essentiële momenten waarin onderwijs kwaliteit krijgt. Die momenten wegknippen om leerlingen na hun examens nog eens zinloos te laten opdraven, is niet efficiënt. Het is pesterig.

Dit soort beleid scherpt het wantrouwen aan tegenover leerkrachten

Waar gaat het wél over? Over structurele onderinvestering. Over een nijpend personeelstekort. Over te weinig zorgomkadering. Over starters die verdrinken omdat ze geen ruimte krijgen om hun opleiding af te ronden. Over een beroep dat systematisch wordt uitgehold én verdacht gemaakt. Elke maatregel die inspeelt op het cliché van de “luie leerkracht met te veel vakantie” vergiftigt het maatschappelijk vertrouwen nog verder.

En dat is misschien wel de kern. Dit soort beleid scherpt het wantrouwen aan: tegenover leerkrachten, tegenover leerlingen, tegenover publieke instellingen, tegenover elkaar. Het is een wereldbeeld waarin solidariteit verdacht is, autonomie gevaarlijk, en zorg een kostenpost. Dat is niet mijn visie op de samenleving. Niet mijn soort politiek. Niet mijn wereldbeeld.

Als dit de richting blijft, rest er maar één antwoord: collectief verzet. Niet omdat leerkrachten niet willen werken, maar omdat ze weigeren mee te stappen in een systeem dat onderwijs herleidt tot bewaring en mensen tot cijfers. Onderwijs is geen last voor de economie. Het is de motor ervan. En wie dat blijft negeren, zal vroeg of laat voelen wat er gebeurt wanneer die motor stilvalt.

Manfred Ingelbrecht is leerkracht