De teloorgang van de democratie: partijen hebben teveel macht
Hoe zou het komen dat het geloof in de democratie wankelt? Is dat de vraag? Of moeten we wellicht eerder de fundamenteel-existentiële vraag stellen of het huidige politieke systeem dat doorgaans “democratisch” wordt genoemd, wel effectief een democratie is?
De mythe van de volksvertegenwoordiging
Het begrip democratie is uitgehold. Veel regeringen claimen 'democratisch' te zijn, omdat ze bestaan uit zogenaamd verkozen vertegenwoordigers. Maar in de praktijk worden parlementen niet samengesteld door burgers, maar door partijbesturen. Burgers hebben geen zeggenschap over de lijsten en kunnen niet stemmen op kandidaten buiten hun district.
De 'volksvertegenwoordigers' zijn in de eerste plaats partijvertegenwoordigers. Hun stemgedrag in het parlement wordt rechtstreeks gecontroleerd door de partijhoofdkwartieren, niet door de burgers die ze horen te dienen. We zijn verplicht om binnen dit keurslijf onze 'vertegenwoordigers' aan te duiden, maar het is ons verboden om zelf direct de wetten in te voeren die we wensen.
Democratie is de bestuursvorm waarin de wil van de mensen de bron is van legitieme macht
Deze manier van politiek bedrijven vergroot meer en meer de kloof tussen de burgers en de politici. Als de mensen wetten of besluiten als onrechtvaardig of disproportioneel ervaren, rest hun alleen nog betogen, protesteren en staken.
Wanneer kunnen we over democratie spreken en wanneer niet, of wanneer wordt ze bedreigd? En als de democratie ziek is, wat is dan de remedie?
Wat is democratie?
Voor veel mensen is 'democratie' een vaag begrip. Nochtans is de oorsprong helder: de Griekse woorden demos (volk) en kratein (heersen), oftewel volksheerschappij. Dit impliceert een revolutionaire gedachte: geen enkele instantie, leider of macht staat boven de verzameling burgers. Democratie is de bestuursvorm waarin de wil van de mensen de bron is van legitieme macht. Alle burgers bouwen mee aan de samenleving door onderling wetten af te spreken.
De mensen vertegenwoordigen zichzelf in de politieke besluitvorming. Het basisbeginsel zou dus niet enkel indirecte representatie mogen zijn. Als democratie uitsluitend bestaat uit vertegenwoordiging via partijen, is de kans groot dat burgers zich nauwelijks gerepresenteerd voelen. Dit bouwt frustraties op.
Het startpunt van onze politieke instellingen moet zelfrepresentatie zijn. In een moderne democratie hoort het volk beslissingen te nemen over het bestuur, via directe democratische besluiten.
De Nederlandse auteur Eva Rovers bepleit in haar boek Waarom we de politiek niet alleen aan politici kunnen overlaten de installatie van een geloot burgerparlement naast de verkozen kamers. Haar hoop is dat zulke nationale burgerparlementen nieuwe inzichten opleveren van "mensen die niet vastzitten aan een partijprogramma en niet de volgende verkiezingen hoeven te winnen".
De vraag blijft echter in hoeverre een gelote derde kamer de échte democratische injectie is om geloofwaardige antwoorden te formuleren? Een ware democratie is een samenleving waarin burgers, ook al beslissen ze in de praktijk niet alles zelf, wel steeds het laatste woord kunnen hebben. Die vorm, 'directe democratie', is feitelijk democratie tout court.
Het wezen van democratie
De vergaande individualisering van nu drijft de mens naar zelfbeschikking en autonomie. We accepteren steeds minder een autoriteit boven ons. Politiek vertaalt dit zich in de eis voor ‘zelfrepresentatie’ in het besluitvormingsproces.
Democratie is het maatschappelijke gesprek waarin we als gelijkwaardige burgers afspraken maken over hoe we met elkaar omgaan en welke wetten we willen. Dit vormt de rechtsstaat, waar de verhoudingen van mens tot mens worden geregeld – iets wat elk individu aangaat en resulteert in wetten.
De huidige particratie bedreigt niet alleen onze democratie maar maakt die feitelijk onmogelijk
De diepe menselijke behoefte om tegemoet gekomen te worden, vindt zijn antwoord in deze afspraken en regelgeving. Voorbij alles wat ons als individu kleurt en kenmerkt ligt ons diepere mens-zijn, dat we ook in alle andere mensen kunnen herkennen. Wat komt de mens toe louter op basis van zijn mens-zijn? Hoe wil ik dat de andere mens behandeld wordt – zoals ook ikzelf? Daar liggen de diepere vragen van een rechtvaardige samenleving.
Democratie: het ‘hart’ van de samenleving
Democratie is het ‘hart’ van de samenleving, waar ons rechtvaardigheidsgevoel spreekt: iedereen is gelijk voor de wet. Maar gelijkheid vereist meer dan alleen gehoorzamen. Om écht gelijk te zijn voor de wet, moet iedereen op gelijke wijze kunnen deelnemen aan de productie van die wetten. In een rechtvaardige maatschappij moeten degenen die de gevolgen dragen logischerwijs ook mee beslissen.
Gelijkheid in wetgeving wordt gerealiseerd door een democratie die elk individu een gelijke, vrije stem in de wetsproductie garandeert. Alleen dan zijn die wetten een weerspiegeling van ons collectieve rechtvaardigheidsgevoel.
Democratie in de praktijk
De huidige particratie bedreigt niet alleen onze democratie (zelfbestuur van de burgers), maar maakt die feitelijk onmogelijk. Dit systeem druist in tegen de kernbeginselen en moet overwonnen worden.
In de praktijk vereist democratie dat burgers de mogelijkheid krijgen om via zelf ingediende wetsvoorstellen te bepalen hoe zij hun samenleving willen inrichten. Dit kan via directe democratie met een al dan niet geloot parlement én referenda op burgerinitiatief. De burgers zelf dienen (naast het parlement) wetsontwerpen in en laten deze goed- of afkeuren via referenda.
Het referendum op basis van een volksinitiatief staat in schril contrast met een 'volksraadpleging'
Mensen hoeven dan niet te stemmen op een partij of politicus, maar stemmen zelf over wetten en besluiten. Zo groeit het geloof in de democratie, omdat mensen ervaren dat hun stem écht telt en zij het zelf voor het zeggen hebben.
In een echte democratie hebben burgers het laatste woord via referenda op burgerinitiatief. Er is geen 'overheid', want de burgers beslissen zelf. De echte verantwoording ligt bij de burgers zelf, die de gevolgen van hun beslissingen dragen. Dit leidt tot zorgvuldigere en rechtvaardigere beslissingen.
Het referendum
Het referendum op basis van een volksinitiatief staat in schril contrast met een 'volksraadpleging', vaak misleidend een 'plebisciet' genoemd. Veel van wat wij zien, zoals de Brexit en aanverwante raadplegingen, zijn geen echte referenda, maar plebiscieten: nep-referenda van bovenaf, uitgeschreven door politici om hun eigen doelen te dienen. Plebiscieten zijn manipulatietools voor politici.
De werking van het echte referendum is precies omgekeerd: het stelt burgers in staat om politici te corrigeren als hun beslissingen onrechtvaardig worden ervaren.
Waarom Directe Democratie?
Onderzoek onder meer dan 6.500 Belgen, uitgevoerd door politicoloog Jean-Benoît Pilet (ULB), toont aan dat de burger klaar is met louter meer ethiek, transparantie of efficiëntie. Kiezers eisen grondige hervormingen en meer inspraak. De roep om politieke vernieuwing is groter dan ooit. Meer dan 70 procent van de Belgen wil bindende referenda over belangrijke kwesties.
Onze 'democratie' wordt zwaar gedomineerd door economische belangen
Wanneer burgers naast het parlement zelf wetsontwerpen kunnen indienen en laten goed- of afkeuren via referenda, wordt met alle lagen van de bevolking rekening gehouden. Elke burger, ongeacht zijn achtergrond, krijgt de mogelijkheid om via een gegarandeerd vrije en gelijke stem deel te nemen aan de wetsproductie, zowel door initiatieven te nemen als door erover te stemmen.
Democratie kan de samenleving rechtvaardig(er) maken
Onze 'democratie' wordt zwaar gedomineerd door economische belangen. De lobbymachines van multinationals zetten nationale wetgeving en media naar hun hand, vaak met schending van het gelijkheidsprincipe en soms zelfs via omkoping. De waakhondfunctie van het volk en een echt feedbacksysteem ontbreken totaal.
In een échte democratie hebben burgers de mogelijkheid om via bindende referenda zelf orde op zaken te stellen. Dan hoeft er niet geprotesteerd te worden tegen een zogenaamde 'overheid'. Wanneer burgers hun samenleving via referenda zelf vormgeven, groeit het democratische bewustzijn en verdwijnt het huidige wantrouwen, omdat de burgers zichzelf besturen.
We moeten de particratie doorbreken
Dit gaat niet om een democratie die een 'hemel op aarde' belooft, noch om een veelbelovend programma of ideologie. Democratie is nooit 'af', maar een steeds evoluerend proces. Een ware democratie biedt simpelweg de basis: het stelt de burgers in staat om zélf de best mogelijke maatschappelijke structuren te creëren, zowel voor het individu als voor de samenleving als geheel.
Wat staat ons te doen?
We moeten de particratie doorbreken. Democratie is levendiger dan we denken, mits correct toegepast. Door bindende referenda op volksinitiatief zowel lokaal als nationaal mogelijk te maken, bepalen mensen daadwerkelijk de vormgeving van hun gemeenschap. Dit zorgt ervoor dat het democratisch bewustzijn groeit en sterker wordt in brede lagen van de bevolking. Burgers zullen actief deelnemen aan het beleid en de smaak van actief burgerschap te pakken krijgen.
Word lid van Meer Democratie vzw en steun onze actie om bindende referenda mogelijk te maken. Hiervoor moet de Belgische Grondwet worden aangepast.
Beste medeburger, doe met ons mee en teken de petitie: Grondwetswijziging voor invoering van bindende referenda.
Marc Vanvelk is bestuurslid van Meer Democratie vzw.
