Waarom falen altijd je eigen schuld lijkt
Onlangs merkte ik dat een bekende stem opnieuw in mijn hoofd opdook. Ze is luid, agressief en dwingend, en ze blijft me zeggen dat ik volwassen moet worden en moet ophouden zo’n loser te zijn. Ik, net als veel mensen die in individualistische samenlevingen leven, leef al vanaf zeer jonge leeftijd met die stem. Ik ben eraan gewend en ik weet hoe ik ermee om moet gaan. Maar deze keer ben ik nieuwsgieriger geweest naar wat haar drijft.
Ik schrijf een boek over competitief individualisme in kapitalistische samenlevingen: over hoe we worden aangemoedigd te geloven dat het leven als een markt is, en dat we moeten concurreren om te overleven. Een gevolg van dat geloof is dat als je slaagt, je je een winnaar voelt; en als je faalt, je je een loser voelt. Dit denken is functioneel voor een kapitalistisch systeem dat mensen als wegwerpproducten behandelt. Als je je baan verliest door een wereldwijde recessie, geef je jezelf handig de schuld van je tegenslag in plaats van, bijvoorbeeld, je baas.
De eeuwige zoektocht naar zekerheid
Ik schrijf letterlijk een boek over dit soort dingen. Ik ken het door en door. Dus hoe trap ik er nog steeds in? Nu die stem is teruggekeerd, begin ik te beseffen dat zelfverwijt niet alleen functioneel is voor het kapitalisme – op een perverse manier is het ook functioneel voor het individu.
In een kapitalistische economie kun je op vrijwel elk moment je baan verliezen en het dak boven je hoofd
Na jaren therapie slaagde ik erin de stem deze keer te zien aankomen. In plaats van in een spiraal te belanden, probeerde ik echt nieuwsgierig te worden naar wat ze me probeerde te vertellen, en naar de gevoelens die ermee gepaard gingen. Eén ding dat ik al snel besefte is dat, vreemd genoeg, ernaar luisteren me een gevoel van macht en controle gaf. Je zou niet denken dat luisteren naar de stem in je hoofd die je vertelt dat je een loser bent je een krachtig gevoel zou geven, maar ik begin te zien hoe het werkt.
De meesten van ons brengen het grootste deel van ons leven door met diepe onzekerheid. In zekere zin is dat gewoon de aard van het bestaan. Maar het kapitalisme voert die onzekerheid op tot behoorlijk intense niveaus, terwijl het tegelijkertijd de overtuigingen en ondersteuningssystemen wegneemt die we vroeger gebruikten om ermee om te gaan.
In een kapitalistische economie kun je op vrijwel elk moment je baan verliezen en het dak boven je hoofd. In de VS zou dat ook betekenen dat je je ziektekostenverzekering verliest – en daarmee je mogelijkheid om medische zorg te betalen. Je vrienden en familie zijn aan dezelfde onzekerheden onderworpen, waardoor je blootstelling zich vermenigvuldigt. En nu de verzorgingsstaat is afgebroken, is onzekerheid nog uitgesprokener geworden, omdat de gevolgen van die verliezen nog ingrijpender zijn geworden.
Mensen zijn altijd gedwongen geweest met onzekerheid te leven. Maar historisch gezien ontwikkelden we sociologische en psychologische strategieën om met die gevoelens om te gaan. Religie was er één. Als de regen niet kwam, gaven mensen de goden de schuld en probeerden ze weer bij hen in een goed blaadje te komen. Maar dit soort religies is dood, samen met veel andere 'metanarratieven' die mensen gebruiken om de wereld te begrijpen. Ze zijn vervangen door kapitalistisch individualisme, dat ons vertelt dat alles wat ons overkomt onze eigen schuld is – omdat we er niet in zijn geslaagd effectief te concurreren in het marktsysteem.
De stem die je vertelt dat je een loser bent wanneer je faalt, maakt heel duidelijk deel uit van dit systeem
De andere strategie die we gebruikten om met onzekerheid om te gaan was het opbouwen van sociale netwerken die ons steun konden bieden wanneer het moeilijk werd. Vrienden, familie en gemeenschappen zorgden voor elkaar met zorg, onderdak of financiële steun wanneer dat nodig was. Op maatschappelijk niveau functioneren deze netwerken als een vorm van sociale verzekering – wanneer er iets misgaat voor één persoon of gezin, helpen hun uitgebreide sociale netwerken hen met de nasleep om te gaan.
Uiteindelijk werden deze sociale netwerken geïnstitutionaliseerd in de vorm van collectieve bewegingen die hun leden betrouwbaar steun boden – van vakbonden tot onderlinge hulpverenigingen. Maar deze netwerken werden uit elkaar getrokken door het individualisme. De neoliberalen kwamen achter de vakbonden, sociale bewegingen en vele andere organisaties aan die solidariteit en sociale verzekering boden. En marktideologie heeft ons aangemoedigd te focussen op competitie, in plaats van samen te werken om sociale netwerken op te bouwen.
Dit alles wil zeggen dat we te maken hebben met enorme hoeveelheden onzekerheid, en dat de strategieën die we vroeger gebruikten om hiermee om te gaan niet langer bruikbaar of betrouwbaar zijn. Het eindresultaat is veel psychologische onrust, die zich uit in een mentale-gezondheidscrisis. En de stem die je vertelt dat je een loser bent wanneer je faalt, maakt heel duidelijk deel uit van dit systeem.
Schuld voelt als controle
Nadat ik al deze trends had bestudeerd, vond ik het fascinerend om die stem opnieuw bij mezelf te horen. Ik besefte dat het niet zo gemakkelijk was om haar te negeren, ook al wist ik dat ze irrationeel was. Grote, structurele verklaringen voor de mentale-gezondheidscrisis die we ervaren, zoals degene die ik net gaf, brengen ons maar tot op zekere hoogte. We moeten ook begrijpen waarom die stem aantrekkelijk is voor het individu dat haar hoort. En wat mij betreft besefte ik dat die stem me een gevoel van controle gaf in een wereld die wordt gekenmerkt door chaos en onzekerheid.
Denk er zo over: als je worstelt met onzekerheid, wil je die op de een of andere manier oplossen. Je wil het antwoord kennen, zelfs als het antwoord slecht is. En zodra je het antwoord hebt, wil je meteen overgaan tot actie en het probleem oplossen.
Zodra je beseft dat jij het probleem bent – niet het kapitalisme – zijn er tal van dingen die je kunt kopen om het probleem op te lossen
Als je bang bent je baan te verliezen, kun je alle manieren overwegen waarop die bezorgdheid functioneel is voor een kapitalistische economie die steunt op de angst van de werknemer om uitbuiting mogelijk te maken – maar dat gaat je niet minder bang of onzeker maken. Integendeel: beseffen dat je negatieve emoties functioneel zijn voor een economisch systeem waarover je geen controle hebt, maakt ze alleen maar beangstigender.
Maar als je denkt: ‘Ik ben zo’n loser’, dan heb je niet alleen een antwoord. Je hebt ook iets om te repareren: jezelf.
Zodra je beseft dat jij het probleem bent – niet het kapitalisme – zijn er tal van dingen die je kunt kopen om het probleem op te lossen. Je kunt investeren in een nieuwe opleiding die je inzetbaarheid verbetert. Je kunt een mindfulness-app downloaden of met therapie beginnen om je patronen van zelf-sabotage aan te pakken en je nieuwe droomleven te gaan manifesteren. Je kunt een heleboel productiviteits-‘hacks’ oppikken – met bijbehorende producten – en die gebruiken om je prestaties op het werk te optimaliseren. Je kunt zelfs al je geld uitgeven aan kleren en schoonheidsproducten om iedereen wijs te maken dat je in feite geen loser bent, maar juist een heel aantrekkelijk en waardevol persoon die ze in hun leven zouden moeten willen.
Er komt geen einde aan de lijst van producten die je kunt kopen om jezelf te repareren, wat van zelfverwijt een uiterst winstgevende industrie maakt. Het is ook behoorlijk handig dat deze route voorkomt dat je je manager, de belastingontwijkende miljardair die het bedrijf bezit, of de politici die de samenleving besturen waarin je leeft, de schuld geeft van je angsten en zorgen. In plaats daarvan kan al die energie naar binnen worden gericht – om van jou een veel fitter en productiever kapitalistisch subject te maken.
Een cyclus van zelfverwijt
Maar wat doet deze strategie van zelfverwijt eigenlijk voor jou? Hoe zorgt ze ervoor dat je je beter voelt?
Op een perverse manier geeft jezelf vertellen dat je een loser bent je een gevoel van meer controle. Als we in een kapotte samenleving leven die ontworpen is om je je rot te laten voelen, is er absoluut niets wat je kunt doen om je huidige situatie te verbeteren. Maar als jij het probleem bent, kun je er iets aan doen. Je hoeft alleen maar harder te werken, harder te hustlen, meer geld uit te geven. Natuurlijk leidt die eindeloze strijd om perfectie vaak tot intense angst – maar dan kunnen we onszelf gewoon de schuld geven van het feit dat we angstig zijn, en begint de cyclus opnieuw.
Sociale media versterken deze gevoelens door mensen het idee te geven dat alleen zij worstelen
Deze strategie werkt maar zo lang. Uiteindelijk, na jaren jezelf te vertellen dat je een loser bent, ga je die woorden echt geloven. In plaats van te denken: ‘Hoe kan ik mezelf repareren?’, ga je beginnen te geloven dat je fundamenteel kapot bent en dat er niets is wat je kunt doen om je lot in het leven te veranderen. Je trekt je in jezelf terug, omdat je je vertrouwen en je motivatie om te blijven leven hebt verloren. Dan maakt angst plaats voor depressie. En de diagnose biedt weinig verlichting, omdat de geestelijke-gezondheidsdiensten die er zouden moeten zijn om je te helpen wanhopig ondergefinancierd zijn.
Deze cyclus van zelfverwijt, jezelf repareren en jezelf diagnosticeren laat mensen achter met het gevoel geïsoleerd, uitgeput en waardeloos te zijn. Sociale media versterken deze gevoelens door mensen het idee te geven dat alleen zij worstelen – anderen lijken fantastische, glamoureuze levens te leiden terwijl jij maar niet kunt stoppen met falen. Maar deze platforms zijn niet de fundamentele drijfveer van het lijden van mensen – dat is de marktideologie die we gebruiken om de wereld te begrijpen.
We moeten meer samenwerken
Dit is het punt: mensen zijn niet zo goed in het omgaan met onzekerheid. En we zijn extreem slecht in het omgaan met onzekerheid in ons eentje. We grijpen naar alles of iedereen die onze angsten voor ons kan verklaren en oplossen – inclusief verhalen die het eigenlijk erger maken. De mensen die decennialang marktideologie verspreidden wisten dit heel goed: mensen vertellen dat ze in een vrijemarktsysteem leven waarin zij met talent naar de top stijgen en de losers falen, was een geweldige manier om een fundamenteel onvrije, ongelijke en oneerlijke economische hiërarchie te legitimeren.
Lijd niet in stilte en probeer niet al je problemen recht te zetten met zelfverwijt en productiviteitshacks
Uiteindelijk kunnen we niet in ons eentje aan deze doodlopende weg ontsnappen. Ik weet al deze dingen, en toch trap ik zelf nog in die stem. Ook kunnen we onzekerheid niet volledig uit ons leven bannen (al was het de taak van de verzorgingsstaat om die te verminderen tot verdraaglijke niveaus). In plaats daarvan moeten we uitzoeken hoe we de sociale netwerken kunnen heropbouwen die ons vroeger in staat stelden samen met onzekerheid om te gaan.
Wanneer je je zorgen maakt over je baan, praat met je collega’s. Overweeg om lid te worden van een vakbond of er zelf een op te richten. Lijd niet in stilte en probeer niet al je problemen recht te zetten met zelfverwijt en productiviteitshacks. Hetzelfde geldt voor angsten rond relaties, geld, gemeenschap, familie – wat dan ook. We moeten opnieuw de banden smeden die ons in staat stelden samen te werken om onze gedeelde problemen aan te pakken: van buurtgroepen tot vakbonden tot politieke partijen.
Met andere woorden: we moeten leren stoppen met concurreren, stoppen met onszelf de schuld te geven wanneer we falen, en weer beginnen samen te werken. Dit soort solidariteit en collectieve macht is precies wat de neoliberale beweging met marktideologie probeerde te vernietigen – en het blijft het ding waar onze elites het meest bang voor zijn.
Dit artikel is een overname van de Substack van Grace Blakeley. Schrijf je hier in om haar Substack te lezen.
