Combinatiedenken? Het is niet omdat je twee onzinnige ideeën combineert dat je geniaal bent
Er is onder opiniemakers in de grote media een nieuwe trend: combinatiedenken. Moraalfilosoof en veelgevraagde gast in televisiestudio’s Patrick Loobuyck schreef er een boek over: In de ban van Wij en Zij: een pleidooi voor combinatiedenken. Zijn concept is eenvoudig en intuïtief aantrekkelijk: als je verschillende perspectieven, die in het publieke debat vaak tegenover elkaar lijken te staan, combineert, kom je dichter bij de waarheid.
Eigenlijk is het inzicht dat nu combinatiedenken genoemd wordt, zo oud als het denken zelf. Verschillende perspectieven kunnen elk een deel van de waarheid bevatten, dat valt niet te ontkennen. Maar de manier waarop dat inzicht vandaag in het publieke debat wordt ingezet, is wel vaak problematisch. Bijvoorbeeld wanneer men het argument aanhaalt dat we zowel het Israëlische als het Palestijnse perspectief in rekening moeten brengen, om geen kant te moeten kiezen.
Een combinatie van onzin
Een voorbeeld hiervan is de opinie van Thomas Ghunzig met als titel Vaarwel rechtse vrienden, Vaarwel linkse vrienden in De Morgen, die bijzonder goed rondging. In die opinie gaat hij naar eigen zeggen enerzijds tegen zijn rechtse vrienden in door te zeggen dat de reactie van Israël na 7 oktober disproportioneel was, maar anderzijds ook tegen zijn linkse vrienden door te zeggen dat Israël het recht heeft om zich te verdedigen.
Een bezetter heeft nooit het recht om zich te verdedigen tegen een volk dat bezet wordt
Ghunzig lijkt zich met zijn opinie boven het gewoel te willen verheffen. Nu is het zo dat verschillende zaken samen waar kunnen zijn, maar dat betekent niet dat je plots geniaal bent als je verschillende soorten onzin combineert.
Een bezetter heeft nooit het recht om zich te verdedigen tegen een volk dat bezet wordt. Wat Israël doet is dus ook niet disproportioneel, maar genocidair. En dat is geen kwestie van links versus rechts, maar van internationaal recht. Al moet het wel gezegd zijn dat de rechterzijde er in dit geval duidelijk minder moeite mee heeft om dat internationaal recht te dumpen.
Ook Loobuyck zelf doet mee aan deze kwalijke trend, onder meer door in De Afspraak oeverloos de kerk in het midden te houden in een debat over de Flotilla-hulpvloot naar Gaza. Hij bleef maar praten over deuren openhouden, nuance, eenzijdigheid, hardheid en ga zo maar door, zonder ook maar één keer in te gaan op de hongersnood in Gaza en wat de mensen van de Flotilla er concreet aan wilden doen.
Het is een combinatie van luiheid en lafheid waar Loobuyck last van heeft
De werkelijkheid kan van verschillende perspectieven bekeken worden, maar ze is ook concreet. Het probleem met de manier waarop veel commentatoren het concept combinatiedenken toepassen, is dat ze lijken te denken dat het hen in staat stelt om over vrijwel elke kwestie een genuanceerd standpunt in te nemen, zonder ook maar enige concrete kennis van die kwestie te hebben. Zo verwordt een filosofisch concept tot een schaamlapje om het napraten van de common sense een schijn van diepzinnigheid mee te geven.
Een en/en-verhaal
Sta me toe hier ook even aan combinatiedenken te doen.
Is Loobuyck te laf om duidelijk kant te kiezen in tijden van genocide of is hij te lui om zich te informeren over wat er zich afspeelt? Dat lijkt misschien een zeer ingewikkeld vraagstuk, maar alle mist klaart op wanneer je tot het inzicht komt dat de twee samen waar kunnen zijn. Het is een combinatie van luiheid en lafheid waar hij last van heeft.
Die luiheid en lafheid is niet alleen schadelijk, omdat ze in de weg staat van een goed oordeel over een concrete situatie, en omdat ze zich kant tegen handelen in een urgente situatie. Ze is bovendien ook gevaarlijk omdat ze de twijfel, nuance en ambiguïteit zelf verdacht maakt. Loobuyck toonde zich in De Afspraak heel bezorgd dat activisten bij de brede bevolking een slechte naam kunnen krijgen door het handelen van de activisten op de Flotilla-hulpvloot, maar hij lijkt zich er niet van bewust welke reputatie filosofen krijgen bij het brede publiek door zijn eigen optreden.
Activisme en nuance hoeven elkaar helemaal niet tegen te spreken
Het risico (en ja hoor, nu gaan we pas echt combinatiedenken) is dat activisten effectief een degout gaan krijgen van nuance, omdat alle pleidooien hiervoor die ze op televisie zien afkomstig zijn van luiaards en lafaards. Dat elke vorm van twijfel, het luisteren naar argumenten van een ander, zal worden weggezet als lafheid. Nochtans hoeven activisme en nuance elkaar helemaal niet tegen te spreken zoals zelfverklaard combinatiedenker Loobuyck doet uitschijnen. Ze horen juist samen en het is net de taak van de filosoof om daarop te wijzen.
"De filosoof", zo opent Maurice Merleau-Ponty zijn Lof der wijsbegeerte, "herkent men eraan dat hij tegelijk een voorliefde heeft voor evidentie en een gevoel voor ambiguïteit." Komaan beste Vlaamse filosofen en opiniemakers. Het is inderdaad een en/en-verhaal. Bewijs het nu maar eens: je kan je ondubbelzinnig voor het internationaal erkende recht op verzet tegen de koloniale apartheidsstaat Israël uitspreken en tegelijkertijd genuanceerd blijven. Echt waar.
