"Ondermijning van democratie gebeurt niet met revoluties, maar met kleine stappen. Dit is zo’n stap"
“Het primaat van de politiek”. De frase komt uit de hoed van Bart De Wever, maar is in de laatste jaren gemeengoed geworden. Journalisten en experts gebruiken het alsof het de logica zelve is. In een democratie, zo wordt ons gezegd, ligt de kern van de macht bij de politiek. Het zijn uiteindelijk, in laatste instantie, de politici die moeten beslissen.
Het klinkt logisch: wie zou betwijfelen dat in een democratie de macht bij de verkozenen des volks ligt. Het is echter enkel maar logisch in een heel specifieke ideologische traditie. En net die ideologische traditie, in tegenstelling tot wat men ons tracht te doen geloven, staat haaks op de democratie.
In een democratie hebben politici niet alle macht, en zeker niet per definitie het laatste woord
In een democratie is de macht immers bij uitstek verdeeld. Het is niet louter ‘de politiek’ die de macht heeft. De macht zit ingebed in de regering, het parlement, justitie, vrije media en bij de burgers zelf - inclusief de bewegingen die die burgers bevolken.
Het zit dus niet enkel in de politiek, maar ook in wetten en decreten. Macht en tegenmacht vormen een van de grote pijlers van een democratie. En dat betekent per definitie dat politici niet alle macht hebben, en dat ze zeker niet per definitie het laatste woord hebben.
Koehandel
De hele notie van het primaat van de politiek voedt en wordt gevoed door een steeds luidere roep naar doortastend ingrijpen. Een politiek die de dingen wel klaar krijgt, die eens goed doorpakt. Deze denkwijze is helaas deel van de tijdsgeest geworden.
Overal wordt gehunkerd naar sterke mannen die doen wat ‘moet’. Hoe de finaliteit van zo’n primaat van de politiek eruitziet, zien we in Trumps Amerika waar de president steeds meer macht naar zich toetrekt, of in Orbans Hongarije.
Dat deze bewegingen gestraft worden omdat ze positie innemen, kan enkel gezien worden als intimidatie
Al loopt het in Vlaanderen nog niet zo’n vaart, de roep om de politieke doortastendheid klinkt al even luid. Er wordt gesakkerd op de wereldvreemde rechters, de juristocratie, men schrijft bomen vol over een ‘woke’ middenveld dat uitzonderlijke macht zou hebben om te cancelen en beleid onmogelijk te maken.
Die discoursen zijn niet ongevaarlijk: ze scheppen immers een idee die steeds meer macht in de handen van enkele politici legitimeert. Ze normaliseren de idee van een politiek die zich verheven voelt boven regels en wetten. Dat discours herschept ook hier de democratie.
De pijnlijke koehandel rond het Vlaams sociaal-cultureel volwassenenwerk geeft ons inzicht in die dynamiek. We weten ondertussen hoe het zat: N-VA kon niet verteren dat Vlaams-nationalistische organisaties een negatief advies kregen van de onafhankelijke beoordelingscommissie en dat minister Gennez daarop zou besparen.
De partij, bij monde van Vlaams minister-president Matthias Diependaele (N-VA), eiste daarom dat ook ‘extreemlinkse clubs’ en ‘woke organisaties’ in de klappen zouden delen. Die oekaze druist in tegen het decreet van het volwassenenwerk. Immers de geviseerde organisaties hadden allen positieve evaluaties.
Het resultaat van die koehandel is dat zes positief geëvalueerde organisaties - DeWereldMorgen, Labo vzw, Vrede vzw, HOTM, Climaxi en Vredesactie – nu in de klappen delen. Dit wordt gepresenteerd als een ‘compromis’. Een compromis dat het decretaal kader van het Sociaal-Cultureel Volwassenenwerk met de voeten treedt.
Intimidatie
Het primaat van de politiek is het primaat van N-VA in deze. En dat primaat vernielt hier de decreten die de rechtsorde uitmaken, waarbinnen dergelijke bewegingen functioneren.
Ondermijning van de democratie gebeurt niet met grote revoluties, maar met kleine stappen en dit is zo'n stap
Die bewegingen die nu geviseerd worden hadden namelijk niet alleen positieve evaluaties, ze worden ook gestraft voor wat ze volgens het decreet moeten doen: “het in vraag stellen van waarden, normen, opvattingen, instituties en spelregels en de publieke dialoog daarover voeden en voeren”.
Het feit dat deze bewegingen nu gestraft worden omdat ze positie innemen, kan enkel maar gezien worden als intimidatie. Het zal een chilling effect genereren voor al die andere bewegingen en fnuikt zo een kritisch middenveld.
Die ondermijning van de democratie gebeurt niet met grote revoluties maar met kleine stappen. Dit is zo’n stap. Een democratie zonder tegenmacht, waar het primaat van de politiek gerealiseerd is, is enkel nog in naam een democratie.
Ico Maly is professor 'Digital Culture Studies' aan de Tilburg Universiteit. Zijn recente boek is: 'Herschepping van de democratie'.
