De 'gewone mens' bestaat niet: denkfouten van onze opiniemakers

Eerlijk gezegd heb ik mijn buik vol van de gezaghebbende intellectuelen die met elk opiniestuk nog wat extra pensioen bijeen schrijven dankzij de ondraaglijke zwakzinnigheid van het mediacircus. Het zou allemaal nog te vergeven zijn, ware het niet dat ze ondertussen het publieke debat reduceren tot een soort morele soap: wie tegen regels is, is zogezegd de stem van het volk en wie voor nuance pleit, wordt prompt bij de elitaire klasse gerekend.

Niet links of rechts

Neem Mia Doornaert. In haar jongste betoog klaagt ze de bureaucratische regeldrift van Europa en België aan, en koppelt die moeiteloos aan “links denken”. Een elegante sprong, ware het niet dat die de logica onderweg verloor. Regeldrift is geen politieke overtuiging, het is een bestuursstijl. Ze is even goed te vinden bij rechtse regeringen als bij linkse, en ze ontspringt niet aan ideologie maar aan angst - angst voor verantwoordelijkheid, voor aansprakelijkheid, voor de krant van morgen.

Doornaert vertrekt, zoals velen, vanuit herkenbare frustratie: de verstikkende bureaucratie, de overregulering, de kafkaiaanse absurditeiten van onze instellingen. Daar valt weinig tegenin te brengen. Maar wat daarna volgt, is een klassiek stukje retorische gymnastiek: van “te veel regels” naar “de schuld van links” in drie alinea’s. Dat is intellectueel gemakzuchtig en politiek misleidend.

Regeldrift is geen politieke overtuiging, het is een bestuursstijl

Want laten we eerlijk zijn: de regelzucht van onze samenleving is niet het product van een linkse samenzwering, maar van een bestuurlijke cultuur die risico’s wil uitwissen. Een samenleving die elk incident beantwoordt met een verordening, elk ongeval met een nieuwe norm, elk conflict met een richtlijn. Dat is niet links of rechts, dat is de logica van een samenleving die haar eigen angst managet met papier.

De regeldrift is het bureaucratische neefje van onze collectieve risicofobie. Een rechter veroordeelt een stad omdat een boom op een auto viel? Dan maar een verplicht veiligheidsplan voor elk park. Een ouder klaagt een school aan na een valpartij? Dan maar een protocol van twaalf bladzijden voor “bewegingsactiviteiten”. En als Europa klimaatbeleid maakt, vertaalt dat zich bij ons in eindeloze technische bijlagen vol uitzonderingen, subcategorieën en herzieningsclausules. Dat is geen ideologisch kwaad, dat is systeemslijtage.

De "gewone mens"

Toch blijft Doornaert, net als velen van haar generatiegenoten, vasthouden aan het idee dat regeldrift iets “links” is: de overbeschermende overheid die het ondernemerschap smoort. Dat klinkt stoer, maar het is een cliché dat zich beter verkoopt dan het klopt. 

Want wie heeft de meeste regels ingevoerd de afgelopen decennia? De liberalen die alles wilden meten, auditen, controleren en certificeren. Het zijn niet de groene idealisten die de kwaliteitslabels, aanbestedingsprocedures of inspectiekaders hebben uitgevonden, het was de marktfetisj die van toezicht een industrie maakte.

Daarnaast gebruikt Doornaert het oudste retorische schild van allemaal: de “gewone mens”. Ze schrijft om “de gewone mens” een stem te geven, die zogezegd wordt overrompeld door Europese en lokale bemoeizucht. 

“De gewone mens” is een politiek sprookje dat enkel dient om complexiteit weg te vegen

Maar wie is die gewone mens eigenlijk? De gepensioneerde huiseigenaar in Elsene met een art-deco-lift? De bouwvakker die zonder vergunning zijn schoorsteen vervangt? De jongere die zich geen woning kan veroorloven omdat de normen en prijzen tegelijk omhoogschieten? “De gewone mens” is een politiek sprookje dat enkel dient om complexiteit weg te vegen.

Het probleem met dit soort opinies is niet dat ze ongelijk hebben over het bestaan van regeldrift - die is reëel - maar dat ze intellectueel lui zijn over haar oorsprong. Ze verplaatsen de oorzaak van een structureel fenomeen (technocratie, risicomanagement, juridische overregulering) naar een ideologische karikatuur (groen-links). 

Dat is niet denken, dat is framen. En het is precies dat wat onze publieke intellectuelen - met hun eeuwige status van ‘moreel kompas’ - zichzelf eens zouden mogen aanrekenen.

Mentaliteit

Wie werkelijk de vrijheid van de burger wil verdedigen, zou niet tegen “regels” moeten vechten, maar tegen de mentaliteit die elke menselijke fout, elk risico, elk toeval wil uitsluiten. Dat is de kern van onze bureaucratische waanzin. En die mentaliteit vind je evenzeer bij de groene klimaatcommissaris als bij de rechtse veiligheidsfetisjist.

Regeldrift begint niet bij de ambtenaar, maar bij de geest die wil controleren

De ironie is dat het net de intellectuelen zijn die de publieke verbeelding zouden moeten bevrijden van zulke valse tegenstellingen. In plaats daarvan blijven ze deze voeden, alsof het 1985 is en de Koude Oorlog nog steeds de lijnen trekt van ons denken.

Dus ja, ik heb mijn buik vol van de gezaghebbende opinieproducenten die zich wentelen in hun eigen morele nostalgie. Niet omdat ze kwaadwillig zijn, maar omdat ze weigeren te erkennen dat ze zelf deel zijn van het systeem dat ze bekritiseren. Regeldrift begint niet bij de ambtenaar, maar bij de geest die wil controleren. En die geest, laat ons eerlijk zijn, woont allang in ons allemaal.

Luc Van De Steene is publicist, coach, mentor en tevens oud-redacteur De Morgen.