about
Toon menu
Boekrecensie

Eerherstel voor Afrika's verloren leider Patrice Lumumba

Het boek 'Lumumba - Africa's Lost Leader' van Leo Zeilig is een evenwichtig eerbetoon aan het grootste icoon van Afrika. Boeken over Lumumba bezondigen zich meestal aan contraproductieve idolatrie of postkoloniale rancune. Zeilig toont dat het anders kan. Een aanrader voor vertaling!
vrijdag 15 januari 2016

Vindt u dit artikel de moeite? Geef ons dan uw fair share.

Patrice Lumumba blijft inspireren. Het houdt niet op. De allereerste democratisch verkozen regeringsleider van Congo heeft amper tien weken zijn land bestuurd en één grote toespraak gehouden. Het mocht niet zijn. Zijn discours voor waardigheid en respect voor Afrikaanse zelfbeschikking was onaanvaardbaar. Dat nemen sommigen hem tot vandaag kwalijk.

Postkoloniale rancune

In grote lijnen kan je twee uitersten in de publicaties over zijn persoon onderscheiden. Eerst en vooral zijn er die auteurs (meestal blanke Europeanen) die het nodig vinden de man vanuit nauwelijks verholen rancune over het 'verlies' van 'onze Congo' en 'ons Afrika' af te kraken als een moorddadige communist, een seksueel gefrustreerde maniak die er alles aan heeft gedaan om zoveel mogelijk blanken af te maken (na de vrouwelijke exemplaren te hebben verkracht).

Zowat alles wat Patrice Lumumba ooit deed of zei wordt door deze schrijvers geherinterpreteerd om hun grote gelijk te bevestigen. Nu openlijk racisme niet langer politiek correct is verhullen ze hun schandschriften in een liberaal, zelfs progressief klinkend discours. Dat gaat dan van 'ik ben geen racist, maar dat maakt me niet blind voor de wreedheden die ook zwarten hebben begaan', eventueel lichtjes gekruid met een ondertoon van 'het koloniaal systeem was niet netjes, en dat van die lijfstraffen en zo, dat was er ver over, maar voor de rest was Congo er toch beter aan toe dan nu'.

Een zeer vlot geschreven voorbeeld van die trend is Congo van David Van Reybrouck. Alom geloofd voor zijn literaire verdiensten, en inderdaad, briljant geschreven maar zijn boek behoort tot de eerder subtiele, zacht paternalistische versie van deze postkoloniale literatuur.

Niet zo subtiel maar bikkelhard is het recente 'Katanga 1960-1963 – Mercenaries, Spies and The African Nation That Waged War on the World' van Pools journalist Christopher Othen. De man zet zich onder meer actief in voor asielzoekers in zijn land. Geen evidentie in Polen. Een man met eerlijke geloofsbrieven, zou je zeggen. Tot je zijn boek leest.

Lumumba is niet het hoofdonderwerp van zijn boek, dat gaat over de afscheiding van de Congolese provincie Katanga, maar hij komt er niet fraai uit. Lumumba geeft blijkbaar uit de losse pols bevelen aan leger en politie, alsof hij daar inderdaad de opperste baas over is vlak na de onafhankelijkheid, en beveelt rechtstreeks moorden en verkrachtingen van blanken, 'hoe meer hoe liever'...

Nog een voorbeeld van recente Lumumba-bashing, met iets meer academisch jargon overgoten, is 'Death in the Congo – Murdering Patrice Lumumba' van Emmanuel Gerard en Bruce Kucklik. Belgische betrokkenheid bij de moord is niet zo groot volgens deze heren. België stuurde alleen maar troepen "om zijn burgers te beschermen". De VS en de Sovjet-Unie gebruikten ondertussen Congo als strijdtoneel voor de Koude Oorlog.

Blonde prostituees

Volgens deze auteurs was Lumumba voor de VS aanvankelijk wel OK, tot hij tijdens zijn bezoek aan de VN in New York om een blonde prostituee vroeg. Dat zou dan het wantrouwen van de VS tegen zijn persoon hebben veroorzaakt. Er is niets in de historische archieven dat op iets dergelijks wijst – de Amerikaanse veiligheidsdiensten hielden zeer gedetailleerde rapporten bij met intieme details over alle staatsleiders die bij de VN op bezoek kwamen. Niets daarover in hun verslagen over Lumumba.

Een en ander blijkt terug te gaan op een bewering van één ex-CIA-agent, die dat 15 jaar later vertelde aan een student die een eindwerk maakt over Congo. Zoiets even vermelden is altijd handig om het onderwerp van je misprijzen netjes te plaatsen waar het thuishoort.

Het concept van de wilde inboorling die naar onze reine vrouwen lust... het zit veel dieper en gaat veel verder terug in de tijd dan Keulen 2016.

De verloren leider van Afrika

Niets van dit alles in het kleine boekje (148 pagina's) van Leo Zeilig. Zeilig is socioloog, hoofdredacteur van het Britse Review of African Political Economy en geeft les aan de University of London. Hij schreef eerder al over Afrika, Congo en Frantz Fanon.

Lumumba – Africa's Lost Leader dateert al van 2008 maar werd zopas opnieuw uitgegeven in een geactualiseerde versie met bijkomende informatie uit recent vrijgekomen archieven.

Lumumba is aanvankelijk een brave 'évolué' die vanuit zijn arm dorpje als 'briljant student' van zijn Belgische bazen voor zijn ijver op school beloond wordt en zijn lagere school mag afmaken. Hij mag daarna naar de postschool om klerk te worden in een postkantoor. Daarmee bereikt hij zowat het summum van wat de Belgische kolonisator toelaatbaar acht voor de inboorlingen, het uitzicht op een baantje als lagere bediende bij de koloniale overheid. Verder dan dat mag niet. Die Congolezen zijn immers nog niet rijp om op eigen benen te staan.

Van Stanleyville naar Leopoldville

Het is pas als hij zijn plattelandsdorpje Onalua verlaat en naar Stanleystad gaat (het huidige Kisangani) dat Lumumba begint te ondervinden wat het koloniaal systeem echt is. Zijn bewondering voor 'de orde van de Belgen' en alles wat Franstalig is blijft echter groot. Alleen de dagelijkse vernederingen vallen hem zwaar. Stilaan begint hij te ijveren voor een waardige vorm van het kolonialisme, waar de zwarten respectvol worden behandeld en degelijk worden begeleid op de weg naar zelfbeschikking.

Zijn echte politieke ontwaken begint pas wanneer hij naar de hoofdstad Leopoldville gaat (Kinshasa). Daar ziet hij voor het eerst Belgen die respectvol met Congolezen praten, maar wordt hij ook uitgemaakt voor 'weg, vieze aap' wanneer hij argeloos een blanke dame de weg vraagt op straat. (Lumumba is overigens niet zijn echte naam, zie het boek voor verdere uitleg).

Zeilig spaart tussendoor de kritiek op zijn persoon niet. Lumumba trouwt driemaal kort na elkaar, verwaarloost zijn gezin voor zijn politieke activiteit en aarzelt niet om geld van postrekeningen te gebruiken om die activiteiten te financieren (niet om zich persoonlijk te verrijken). Dat komt hem duur te staan en hij vliegt achter de tralies.

Het voorrecht een 'évolué' te zijn

In de gevangenis geniet hij als 'évolué' een relatieve voorkeursbehandeling. Geen beschimmelde, overbevolkte koten voor hem, want évolués krijgen een eigen cel, normaal eten en regelmatige bezoeken. Bovendien, Lumumba kan de vele lege uren vullen met lezen. Hij verslindt boeken en kranten.

Zijn kennis ontwikkelt zich encyclopedisch. Ongewild bereidt hij zich zo voor op zijn later leiderschap, dat hij met die grondige kennis van zaken kan opleggen aan zijn strijdmakkers. Hij leert daar ook op amper twee jaar vloeiend Frans spreken.

Eenmaal de onafhankelijkheid van 30 juni 1960 nadert wordt het boekje meer dan een biografie van de Lumumba; en groeit uit tot een handig overzicht van de Congolese geschiedenis in die woelige periode. Lumumba 'radicaliseert' door de dagelijkse ervaring van de werkelijkheid van het koloniaal bestel.

Tot afgrijzen van de Belgische elite wint Lumumba de eerste democratische verkiezingen en verbaast hij nog meer door er toch in te slagen een coalitieregering te vormen. Nauwelijks 36 jaar oud, vier jaar nadat hij nog een ondergeschikte klerk was in een postkantoor, leidt hij de eerste democratische regering van Congo.

De toespraak

Lumumba's ongeplande toespraak op de onafhankelijkheidsceremonie maakt van hem definitief het Afrikaanse icoon dat hij sindsdien is gebleven. Net tevoren had de Belgische koning Boudewijn ook een toespraak gehouden, die nog altijd veel te onbekend is.

De volledige tekst van beide toespraken hoort in ieder lesboek geschiedenis. Vandaag leest de toespraak van Lumumba als een accurate en zeer acceptabele omschrijving van het kolonialisme. Toen tekende hij er wel zijn doodsvonnis mee. Amper zes maand later werd hij vermoord.

De toespraak van koning Boudewijn daarentegen leest vandaag als een tenenkrullend gênante getuigenis van het diepgewortelde racisme van de Belgische elite. De Belgische media dachten er toen anders over. We kijken vandaag meewarig terug op krantenartikels van die tijd, maar... is die Eurocentrische eigendunk wel verdwenen?

Ken je geschiedenis

Welke jonge Belg weet vandaag nog dat ons land ooit een kolonie had? Wie weet nog wie Lumumba was? Hoeveel jongeren kunnen Mobutu plaatsen en de rol die België, de VS, Frankrijk en het IMF speelden in de instandhouding van zijn regime, dat Congo heeft gemaakt tot de menselijke hel die het vandaag is?

Met dit boek krijgen Lumumba, Congo en Afrika terug een beetje recht op hun eigen geschiedenis. Het handige, kleine formaat van dit boek maakt dit een leesbare introductie voor de geïnteresseerde leek. De fans zullen het wellicht wat te braaf vinden, maar dit boek is dan ook niet voor hen bedoeld. Wie meer wil weten vindt doorheen de tekst en achteraan talloze suggesties voor verdere studie.

Leo Zeilig, Lumumba - Africa's Lost Leader, Haus Publishing, London, 2008 (updated 2015), ISBN 978-1-908323-94-1

reageer

14 reacties

  • door Jan Willems op zaterdag 16 januari 2016

    Boeken schrijf, lees en bespreek je best ‘open minded’, wars van idolatrie. In de Congolese affaire vielen de belangen van sommige invloedrijke kringen in ons land samen met die van Amerikanen. Het kostte de Hitler-vriendelijke koning Leopold III zijn troon en België werd verrijkt met het Studiecentrum voor Kernenergie in Mol. Wat deze coalitie waar Lumumba het slachtoffer van werd, met de tegenwoordige scheurtjes in de reactoren van de Belgische kerncentrales te maken heeft, moet je maar aan een kernfysicus vragen.

  • door Louis Marie Lagae op zaterdag 16 januari 2016

    vorige reactie begrijp ik niet.

    Lode, hoe evalueer je de interpretatie van de feiten, zoals te vinden in het boek van Martin Meredith "The state of Africa" (2006). In hoofdstuk 6 ' Heart of Darkness' (mooie Conrad titel)? Kritiek van de Finantial Times : . . . unerringly accurate.

    Louis Marie Lagae

    • door ria aerts op zondag 17 januari 2016

      Een kritisch artikel over de geschiedschrijving rond de "uitschakeling" van Lumumba vind je in Knack van 12 januari j.l., waarin je o.a. leert hoe Paul-Henri Spaak zijn best deed om de Amerikaanse president Eisenhower te overtuigen van het gevaar van Lumumba, hoe Eisenhower officieel niets kon doen wegens tegenkanting van de UNO Veiligheidsraad en dan maar de CIA stuurde, hoe in een brief van een raadgever van Tshombé, een Belgisch majoor, aan de kabinetschef van de koning, wordt geschreven over "neutraliser" en "si possible physiquement", met een foto van de drie gevangenen waaronder Lumumba met niets dan Congolezen op, maar waarvan een stuk is weggelaten waarop je blanke mannen ziet die toekijken... Dat is stof die wij nooit in de geschiedenisles kregen.

      • door Louis Marie Lagae op zondag 17 januari 2016

        gaf knack haar bronnen?

        • door Jan Willems op maandag 18 januari 2016

          Eigenlijk is het niet mijn taak. Maar omdat lezers belangrijker zijn dan de dienstdoende scribent, doe ik het toch maar. De bron is het boek van Emmanuel Gerard en Brice Kircklik.

          • door Lode Vanoost op maandag 18 januari 2016

            Je bedoelt waarschijnlijk Emmanuel Gerard en Bruce Kucklik. Hun boek wordt in het artikel vermeld.

    • door Jan Willems op zondag 17 januari 2016

      Het gaat mij om het verwijt aan anderen dat ze zich bezondigen aan idolatrie terwijl het artikel eigenlijk vanuit een zelfde ingesteldheid is geschreven. Wat een krachttoer van de auteur van het artikel om zich op zo’n manier zelf voor joker te zetten. Omdat een beetje geschiedenis nooit kwaad kan, heb ik verwezen naar nucleair Belgïe dat een wezenlijk gegeven is om de gebeurtenissen in Congo te begrijpen. Dat biedt mij bovendien de kans om in te pikken op de actualiteit. De tegenwoordig vaak gehoorde opmerking dat ons kernenergiepark verouderd is en dat dit gevaarlijk kan zijn, snijdt ontegenzeggelijk hout. Wat jouw eigen vraag betreft, daar kan ik niet op antwoorden omdat ik dat boek niet ken. Waarom niet op je eigen oordeel terugvallen?

  • door agbo op maandag 18 januari 2016

    Ik heb meer een vraag: Het boek van Leo Zeilig genaamd Lumumba 'Africa's Lost Leader; bestaat daar ook een vertaling van in het Nederlands ?

    • door Lode Vanoost op maandag 18 januari 2016

      In de inleiding boven het artikel staat: 'Een aanrader voor vertaling!'. Dus, neen, nog niet vertaald.

  • door Jan Willems op maandag 18 januari 2016

    Een zeer degelijk en stevig gedocumenteerd artikel over de affaire-Lumumba, geschreven door Jef Coeck, is gisteren (17 januari 2016) verschenen op www.salonvansisyphus.worldpress.com/ Een aanrader, echt waar.

    • door Louis Marie Lagae op woensdag 20 januari 2016

      jan, bedoel je : ' over een . . . deelaspect van de affaire Lumumba. . . . ' ?

      • door Jan Willems op vrijdag 22 januari 2016

        Op je vraag over het boek van Meredith kan ik niet antwoorden, want ik ken het niet. Bovendien ben ik geen ‘schoolmeester’ die bepaalt hoe anderen moeten denken. De bron van Knack ken je inmiddels wel. Ik ben overigens niet degene die je citeert in je vraag. En net hierboven lees je het www-adres van het zeer degelijke artikel van Jef Coeck ( 17/1). Het is ’s anderdaags (18/1)ook op deze stek geplaatst. Beste Louis Marie Lagae, in de hoop je hiermee van dienst te zijn geweest, groet ik je.

  • door Louis Marie Lagae op dinsdag 19 januari 2016

    ik vind het, mijn leven lang al verhelderend als een blogger, een reageerder relevante informatie geeft over zichzelf. Ik weet wel .... Maar al bij al. Mensen met ervaring zullen deze 'eis' graag onderschrijven en geven zelf en vanzelf ( uiteraard !) zulke informatie. In dit on-going debat ziet de aandachtige lezer, bij gebrek aan 'disclosure', de warrigheid ontstaan en toenemen.

    Ook al zeer lang vraag ik een andere duidelijkheid. Als een reageerder inpikt op een andere reactie geeft hij best aan op dewelke. Hier loopt het bij gebrek daaraan fout.

    Aan de redactie : kan een lezer de reacties afprinten? Alvast hier alvast lukt me dat niet.

    Louis Marie Lagae Ter herinnering : Kortrijk 67 jaar ir.; economist; vogelaar enz. Missie : machtsmisbruik helpen verminderen

    Die meer zou willen vernemen en het vraagt ( ook openbaar) zal antwoord bekomen.

Lees alle reacties