De community ruimte is een vrije online ruimte (blog) waar vrijwilligers en organisaties hun opinies kunnen publiceren. De standpunten vermeld in deze community reflecteren niet noodzakelijk de redactionele lijn van DeWereldMorgen.be. De verantwoordelijkheid over de inhoud ligt bij de auteur.

Nucleaire non-proliferatie: op sterven na dood?

Nucleaire non-proliferatie: op sterven na dood?

woensdag 13 maart 2024 07:42
Spread the love

Screenshot van de video ‘Arms Control Is Dead. And So Might We Be‘ van ‘Neutrality Studies‘ op het moment (25:25) waarop Pascal Lottaz, de moderator, het bestaan van de Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons (TPNW) aan de orde stelt.

*****

UAntwerpen-professor Tom Sauer doet sterke en min­der ster­ke uit­spra­ken in een video van Neu­tra­lity Stu­dies. Sterk: een recent ver­bods­ver­drag kan als ka­ta­ly­sa­tor wer­ken in het den­ken over kern­wapens. Maar de Rus­si­sche in­val in Oe­kr­aïne ver­oor­de­len zon­der deze in zijn con­text te plaat­sen, is niet oké.

“Strategische wapenbeheersing behoort zowat tot het verleden, en zelfs nucleaire non-proliferatie staat op het punt te verdwijnen. Iran en enkele andere staten zouden binnenkort de bom kunnen krijgen. De wereld herbewapent zich zwaarder dan tijdens de Koude Oorlog. Dit alles zou ons grote zorgen moeten baren, omdat we ook regelrecht een multipolaire wereld binnenwandelen met weinig regels en normen om staten ervan te weerhouden ultiem geweld tegen elkaar te gebruiken.” Dat is de inleiding die we aantreffen bij de video ‘Arms Control Is Dead. And So Might We Be‘ van ‘Neutrality Studies‘, het YouTube-kanaal van de Zwitser Pascal Lottaz, “een kanaal gewijd aan neutraliteit in internationale betrekkingen en analyse van wereldaangelegenheden.”

De video toont het door Lottaz gemodereerde debat tussen de Belg Tom Sauer en de Oostenrijker Heinz Gärtner. Sauer is hoogleraar internationale politiek aan de Universiteit Antwerpen en specialist in veiligheidsstudies, vooral op het gebied van kernwapenbeheersing, proliferatie en ontwapening. Gärtner is professor politieke wetenschappen aan de Universiteit van Wenen en bestuurslid van het International Institute for Peace. Lottaz is docent neutraliteitsstudies aan de rechtenfaculteit van de Universiteit van Kyoto.

Lichtpuntje

In mijn vorig artikel vroeg ik mij af of de baanbrekende ontwapeningsgeest uit de jaren negentig van de Amerikaanse senatoren Sam Nunn en Richard Lugar, toen de voormalige tegenstanders in de Koude Oorlog met elkaar samenwerkten en de betrekkingen fameus konden verbeteren, ooit zou weerkeren. Ik stelde dat een wapenbeheersingsinitiatief eventueel van China zou kunnen komen. Aan de hand van een essay van de Amerikaanse senior academicus Steven E. Miller stelde ik een lijst op van tien multilaterale en bilaterale wapenbeheersingsregelingen, waarvan er slechts één nog in voege is, maar in 2026 afloopt, zonder uitzicht op verlenging. In de video (op 25:25) wijst Lottaz op een niet onbelangrijk lichtpuntje: de Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons (TPNW)1 van 2017.

In 2022 was professor Sauer co-auteur van het wetenschappelijke artikel ‘When is it legitimate to abandon the NPT?2 Withdrawal as a political tool to move nuclear disarmament forward‘. De totstandkoming van de TPNW leert dat brede lagen van het maatschappelijk middenveld het NPT-regime niet zien resulteren in een wereld zonder kernwapens, aldus de auteurs, die in een uitstap uit het verdrag een legitiem politiek instrument zien om de huidige status quo, waarin 5 staten het exclusieve recht op kernwapens claimen, aan te vechten. Het doel moet een wereld zijn waarin kernwapens voor iedereen illegaal zijn. Sauer was voor Lottaz dus de ideale gesprekspartner om de actuele situatie rond de TPNW te schetsen.

De totstandkoming van de TPNW leert dat brede lagen van het maatschappelijk middenveld het NPT-regime niet zien resulteren in een wereld zonder kernwapens.

Sauer legt uit dat de TPNW moet werken als katalysator in het denken over kernwapens. Net als de andere wapenbeheersingsverdragen is de NPT in crisis. De laatste twee toetsingsconferenties sloten af zonder consensusdocument. De TPNW is dan het enige lichtpuntje. 122 landen liggen aan de basis van het verdrag, waaronder Oostenrijk, Ierland en Zwitserland.3 De TPNW is een revolutionair iets. Het is het eerste verdrag dat kernwapens verbiedt, net als chemische en biologische wapens, landmijnen en clustermunitie. Het dicht daarmee een juridisch gat op het gebied van kernwapenbeheersing. Het is een signaal aan de kernwapenstaten om nucleaire ontwapening serieus te nemen. De kernwapenstaten reageerden defensief en zelfs afwijzend.

Stigmatiseren

Sauer wijst op de polarisatie tussen niet-gebonden niet-nucleaire staten en nucleaire staten met hun bondgenoten, de laatste groep een minderheid van slechts 40 staten. Die polarisatie neemt toe, en dat vreet aan de NPT. Met de TPNW poogt men kernwapens en hun pleitbezorgers te stigmatiseren, om een debat op gang te brengen binnen de kernwapenstaten en hun bondgenoten. Op lokaal niveau is er al enige vooruitgang: bij steden, gemeenschappen, banken en pensioenfondsen staan kernwapens op de agenda. En in de slotverklaring van de laatste G20-top4 in New Delhi stond: ‘Het gebruik van kernwapens is ontoelaatbaar’. Maar de echte impact van de TPNW zal komen wanneer bondgenoten van kernwapenstaten van gedachten veranderen en zich bij het verdrag aansluiten, zo besloot Sauer.

“Over welke van deze kernwapenstaten maakt u zich zorgen? Wie zou potentieel een kernwapen kunnen gebruiken?”

In zijn inleiding somde Lottaz nog eens de 9 kernwapenstaten op: de VS, Rusland, China, het VK en Frankrijk, de ‘officiële’, aangesloten bij de NPT en zich conformerend aan het internationaal recht, en India, Pakistan, Noord-Korea en Israël, de ‘niet-officiële’. Vervolgens opende hij het debat met de beladen vraag: “Over welke van deze kernwapenstaten maakt u zich zorgen? Wie zou potentieel een kernwapen kunnen gebruiken?” Sauer, die als eerste het woord nam, plaatste die vraag in de context van de crisis in het debat over wapenbeheersing, non-proliferatie en ontwapening, en dat tegen de achtergrond van ‘de oorlog in Oekraïne’. Licht geredigeerd was zijn reactie:

“Rusland, één van de ‘officiële’ kernwapenstaten, viel een niet-kernwapenstaat aan. Achter een muur van 6.000 kernwapens. Heel laf. Om gedurende de oorlog bij herhaling expliciet te dreigen die kernwapens ook te gebruiken. Als u mij vraagt, is Rusland het land dat op korte of middellange termijn als eerste kernwapens zal gebruiken. Dat risico wordt groter naarmate Rusland uit Oekraïne dreigt te worden gepusht. Maar daar lijkt het niet op. De wereld mag daar dankbaar voor zijn. Pas op, ik verdedig Poetin niet. Er is een reëel risico dat Rusland in Oekraïne een tactisch kernwapen gebruikt, wat dan in het slechtste geval kan escaleren naar een wereldwijde kernoorlog. Dat moeten we natuurlijk voorkomen.”

Het is een verklaring die we hem een jaar geleden ook al eens hebben zien optekenen in een Engelstalig interview in Clingendael Spectator: “Kernwapens werden altijd voorgesteld als afschrikking. Zij zouden zorgen voor stabiliteit, veiligheid en vrede. En toch heeft Rusland achter een muur van 6.000 kernwapens, lafhartig een niet-kernwapenstaat aangevallen.’ Het zijn woorden die bij menigeen de wenkbrauwen zullen doen fronzen. Rusland moet immers afrekenen met een existentiële dreiging van het verenigde Westen, en daar is niets lafhartigs aan. Het tot de tanden bewapende Oekraïne is de facto NAVO-lid, een situatie die de gezaghebbende Amerikaanse professor John Mearsheimer – een bron die ook Sauer graag citeert – bestempelt als onhoudbaar voor Poetin.

Dreiging

Sauer blijkt zich bij de kijkers naar de YouTube video niet populair te hebben gemaakt. Kijkers zijn boos dat hij zwijgt over de Russische motieven voor de aanval. Zij verwerpen de kwalificatie ‘laf’ en Sauers inschatting dat Rusland als eerste een kernwapen zal gebruiken. Men wijst op de dominantie van Moskou met conventionele wapens. Over de vermeende Russische dreiging met kernwapens citeren kijkers Moskou, dat slechts heeft gezegd zich te zullen moeten verdedigen met kernwapens mocht het voortbestaan van het moederland in gevaar komen. Dat is heel wat anders dan Sauers statement: als Rusland het gevaar loopt uit Oekraïne te worden verdreven. Ook ik heb er op dit platform bij herhaling op gewezen dat Sauers opmerking wat mij betreft ongenuanceerd is.

Over de vermeende Russische dreiging met kernwapens citeren kijkers Moskou, dat slechts heeft gezegd zich te zullen moeten verdedigen met kernwapens mocht het voortbestaan van het moederland in gevaar komen.

Sauer mag dan een academicus zijn die zich niet kan permitteren fundamenteel buiten de krijtlijnen van de westerse academische consensus te treden, en hij mag dan in de videoclip zijn overgekomen als een hardliner, hij staat toch écht bekend als een geopolitieke duif, in tegenstelling tot heel wat van zijn collega’s in de Lage Landen. Een jaar geleden schreef hij nog dat het Westen rekening zal moeten houden met de Russische gevoeligheden. Rusland voelt zich vernederd en genegeerd door de manier waarop het na de Koude Oorlog is behandeld. Had het Westen wat meer empathie opgebracht, dan was deze oorlog nooit in de geschiedenisboeken beland. In vredesonderhandelingen zullen die gevoeligheden aan de orde moeten komen, aldus Sauer.

Als troost voor de kijkers die zich aan de woorden van Sauer hebben gestoord: het debat tussen Sauer en Gärtner kent een deel 2, waarin Sauer een aanzet geeft om de Russische Special Military Operation in Oekraïne in een historische context te plaatsen. Ook stelt hij Europa voor zich te verzoenen met buurland Rusland, zij het binnen de huidige Euro-Atlantische context. In mijn ogen is dat laatste een misvatting: de EU moet eerder denken aan een Euraziatisch dan trans-Atlantisch samenwerkingsverband. Meer hierover in een analyse van deel 2, die ik morgen publiceer.

*****

1 De TPNW, informeel de Ban Treaty, ontstond in de schoot van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties. Het verdrag is een juridisch bindend instrument dat kernwapens verbiedt en moet leiden tot de totale eliminatie ervan.

2 De Non-Proliferation Treaty (NPT) van 1970 beoogt dat niet-nucleaire staten afzien van kernwapens en landen die ze al hebben stappen zetten om ze te ontmantelen. Het probleem is dat bestaande kernmachten verzuimen betekenisvolle stappen te zetten om te ontwapenen. Voor niet-kernwapenstaten is dat een inbreuk op het verdrag.

3 Oostenrijk en Ierland zijn lid van de EU, maar niet van de NAVO. Zwitserland tekende nog niet.

4 Tijdens de top liepen vertegenwoordigers van de VS, Canada en het VK uit de plenaire vergadering, uit protest tegen de deelname van Rusland. De Amerikaanse president Joe Biden pleitte er een maand eerder voor om Rusland uit de G20 te zetten. De Russische minister van Financiën Anton Siluanov waarschuwde voor de risico’s van ondermijning van het vertrouwen in het mondiale monetaire systeem.

*****

Dit artikel verscheen eerder op Geopolitiek in context, waar men ook een reactie kan posten.

Creative Commons

take down
the paywall
steun ons nu!