Koning Leopold II, koninklijke serres, Brussel

Leopold II: een koning, een slechte mens die er niet mocht/mag zijn?

maandag 8 juni 2020 21:00
Spread the love

Aangevuurd door de akelige moord op de Afro Amerikaan George Floyd door een politieman in Mineapolis, gaan stemmen op in heel de wereld om met discriminatie komaf te maken. In eigen land zijn succesvolle petities gehouden om standbeelden van koning Leopold II te verwijderen uit het straatbeeld. Een beeld is voor een held, zo klinkt het op de pagina van het Leuvense PVDA gemeenteraadslid Line De Witte. Er valt iets te zeggen voor die radicale aanpak. Het is geen mooi beeld, de koning lijkt op hautaine manier op je neer te kijken, in de Naamse. (Stadsgidsen die groepen rondleiden fluisteren naar verluidt deze boutade: Weet je waarom men hem zo hoog heeft gezet, op de vierde rij, bijna acht meter hoog? Omdat we vreesden dat hij anders aan het lijf van de dames zou zitten die in de straat langsgaan!” Deze koning was notoir rijder van scheve schaatsen. Een soort daad die vandaag overigens, indien het gedrag van gewone burgers betreft, volkomen aanvaardbaar is geworden, en uit het strafrecht is gehaald. De mores veranderen, en sneller dan ooit. Daar kom ik op terug.

 

Eerlijk, ik vind het heel erg wat Belgische Congolezen of hoe je betrokkenen ook wil benoemen, doormaken. Heel hoog geschoold, en toch geen goed werk vinden, vernederingen moeten krijgen in de publieke ruimte en meer.

Laat het duidelijk zijn, ik wil de schade de facto aangericht door de kolonisatie door onze voorouders opgezet, zeker erkennen. Toen ik midden jaren negentig werkte voor de jongeren vereniging van de UNESCO, schreef ik een recensie over een grootschalig project van die VN organisatie, een reeks boeken over de geschiedenis van het Afrikaanse continent. De geleerden plakten een periode op de schade berokkend door de slavernij en de kolonisatie; door die uitbuiting verloren die volkeren bijvoorbeeld eeuwenlang een deel van hun gezondste mensen. Daardoor zou het continent als geheel een vertraging in de culturele ontwikkeling opgelopen hebben van ongeveer een eeuw!…

Overigens is  niet alleen onze oude koning schuldig: in Europa is ons land bekend voor de minst vergevorderde integratie van de mensen die linken hebben met onze voormalige kolonie. In Londen zie je heel wat anders. Ik zag ooit een rijzige man met Afrikaanse genen die mij meteen deed de pas inhouden, onderaan Big Ben. Rechtop, trots, blits, in een fraai kostuum… Deze mensen zijn er beter aanvaard, hebben toegang tot posities die ertoe doen. Voor andere mensen uit voormalige kolonies van de Britten geldt iets vergelijkbaars. Misschien ligt hier een reden dat veel mensen die een beter (materieel) leven zoeken, liefst van al het kanaal oversteken. Wat is de reden van de geslotenheid van onze Arbeidsmarkt? Het blijkt niet gemakkelijk, de collega’s, het bedrijf versneld open van geest te krijgen. Ik las daarover een getuigenis op sociale media van een man die professioneel daar rond werkt. Atavisme? Provinciale attitudes? Een onverwerkt verleden over “buiten worden gegooid” door de troepen van Mobutu destijds? Een gevolg van een meer algemene geslotenheid naar “anderen”, in een klein land, geprangd tussen grotere naties, die het landje ook keer op keer hebben overheerst?

In elk geval blijft de slavernij en de politiek van  lijfstraffen en verminking begaan op de toenmalige Congolese bevolking één van de inktzwarte bladzijden uit onze geschiedenis. Dat is niet te verantwoorden. Daar zijn wij nog altijd schuldig aan.

 

Koloniseren is een ambivalent fenomeen geweest

Een ernstig bezwaar tegen de verwijdering en de veroordeling lijkt mij toch dit: achteraf is het makkelijk praten. In de taal van de historici en de ethici:

Wat de activisten momenteel doen is feiten uit een redelijk ver verleden beoordelen met de normen en inzichten van vandaag. Zo doe je de historische figuren onrecht.

In die tijd was in concreto naar Afrika gaan om daar Beschavingswerk te doen, een algemeen aanvaard ideaal. En in zekere mate hebben wij dat ook gedaan. De dingen zijn veel ingewikkelder, complexer dan bepaalde activisten denken… In de eenvoudige maar trefzekere taal van het christelijk geloof klinkt het toch terecht “verlos ons van het kwade”, in de laatste woorden van het Onze Vader. Die woorden worden tegenwoordig door wijze theologen ook juist geïnterpreteerd in de betekenis: laat het kwade ons eigen hart niet overwoekeren. Het christendom is zich bewust van de dubbelhartigheid van élke mens. Een mens  moet waakzaam zijn niet aan zelfbedrog te doen.

 

Het drama van je afhankelijkheid

Je kunt als mens niet doen alsof je los leeft van een/jouw gemeenschap. Het is een illusie te geloven dat je zelf kunt onschuldig zijn op je eentje. Je bent altijd mee schuldig met de anderen. Voorouders en medemensen. Dat is wat de filosofe en schrijfster Connie Palmen heeft aangetoond in haar essay “Het drama van de afhankelijkheid”. Dat artikel heeft zijn titel gegeven aan de bundeling van essays die in 2017 is verschenen (Prometheus). Heel lezenswaardige lectuur, Palmen is scherp als een mes, daar kan je geen speld tussen krijgen. Ik krijg de stellige indruk dat sommige jonge activisten zichzelf zien als een soort kruisvaarder zonder blaam, een Don Quichote, een stripheld die moreel boven iedereen verheven is. Dat kan niet waar zijn. Niet na de kindertijd.

 

Er is in feite grote armoede geweest, ook bij ons: welvaart is mooi

Wat de vraag naar de bijdrage van (de regering van) koning Leopold II aan de huidige Welvaart betreft, dit is belangrijk: die  rijkdom is nog niet verdampt. Dit is wellicht een inzicht dat niet eenvoudig te verwerven is. Je moet er over diepgaande kennis voor beschikken: over de geschiedenis (tot voor twee eeuwen was meer dan 92 procent van onze landgenoten een straatarm keuterboertje); en vooral over de gesel die de armoede vele eeuwen is geweest! Honger, uitzichtloosheid, werkloosheid, ziekte zonder doktershulp in zicht, geen boeken in huis; vervoer te voet of met het paard in het beste geval, met een aftandse kar; vervoer met eigen spierkracht met de stootkar… Wanneer jij en ik vandaag van de duizenden zegeningen van materiële welvaart gebruik maken en genieten, van toegang tot bibliotheken, werklozen die elke maand een bedrag ontvangen, mensen met geestesziekte of lichamelijk gebrek die zich geen zorgen moeten maken over hun boterham, door de band zeer degelijke wegen en voetpaden; telecommunicatie; betaalde vakantie; sportinfrastructuur; hoge subsidies aan de landbouw, zodat eten betaalbaar blijft voor iedereen; studiebeurzen voor jonge en oudere studenten; OCMW budgetten en personeel…de lijst is eindeloos: dan is elk boek, elk brood, elke stap op een voetpad in plaats van in de modder… voor een klein stukje te danken aan de toegewijd uitgevoerde uitbuiting en diefstal in onze kolonies. Dat is bovendien niet alleen een Waarheid die in veel domeinen inzicht vraagt en Verbeeldingskracht. Ze is ook een lastige waarheid: het is veel gemakkelijker gewoon van al die mogelijkheden te genieten en je kop in het zand te steken en te geloven dat jijzelf als een baby zo onschuldig bent. Wij nemen elke dag honderden wonderen van welstand voor vanzelfsprekend. Zelfs al zou je Leopold II met een tijdmachine rond 1880 kunnen gaan spreken en je slaagt erin hem tegen te houden de kolonisatie opnieuw te doen, en hem overtuigen, dan zou ik dat misschien ook doen. Kiezen voor een eeuw langer in barre armoede. Maar dat is onmogelijk. Je kunt niet naast de mooie voetpaden lopen in onze steden.

 

Je kunt niet naast de mooie stoep lopen

Sommige mensen zeggen in dit debat over de waarde van de visie en het beleid van koning Leopold II: ook als het zou waar zijn dat de huidige welvaart van ons land voor een deel te danken is aan die figuur, mag hij voor mij als beeld overal afgevoerd worden. “Ik hoef die welvaart niet [van zulke hardvochtige, wrede, niet-empathische figuur]. Daar heb ik volgende bedenkingen bij: “Dat is het echter juist: je kunt onze welvaart, die voor een bepaald percentage aan de plannen en de daden van die regering toen te danken is, niet niet willen. Je kunt niet naast de autosnelwegen rijden met je wagen, niet naast de nette stoepen stappen in onze steden. Onze armen zullen maar al te graag steun van OCMW ontvangen, ook als ze weten dat die instelling een deel van haar inkomsten haalt uit grondbezit; dat misschien teruggaat op schenkingen van de regering, enzovoort.

Als ons land vandaag voorzien is van degelijke, wijdvertakte infrastructuur, dan is dat voor een deeltje te danken aan de inspanningen van de regeringen van die begintijd van onze natie. Een stukje van de stoep van vandaag is te danken aan Leopold II. Je kunt dat niet weigeren.

Ik bezocht nog onlangs een fantastisch interessant museum op een van de mooiste architectonische locaties in ons land , de eeuwfeestpaleizen, de “Cinquantenaire”, gelegen in het verlengde van de Wetstraat, achter de Europese wijk. Die heerlijke architectuur is er, tot op vandaag, dankzij de zin voor grandeur van deze zelfde koning. Idem voor de prachtlievende gebouwen van het Afrikamuseum in Tervuren (afbeelding). Mag dit niet in de balans gelegd worden om dit leven te beoordelen?

 

Geweld blijft geweld en een tweesnijdend zwaard, ook met goede bedoelingen en naar “boze mensen”

Misschien klopt de bedenking toch, geen mens is zuiver op de graat. Geen mens is helemaal, louter positief, louter goedheid en schoonheid. Wij moeten misschien toch respect trachten tonen, ook voor de onvolkomen mens. Iemand uitwissen is een daad van grove agressie. Dat keert zich onvermijdelijk ook tegen jezelf. Daar hebben de zwarte voortrekkers van de strijd tegen de apartheid zoals bisschop Desmond Tutu terecht en duidelijk op gewezen: racisme haalt iets fijns en goeds in jezelf naar beneden, maakt je hart kapot. Wie genadeloos een blanke vorst veroordeelt, begaat in wezen dezelfde fout. Het voorstel van de jonge vrouwen in kwestie heeft toch iets van hardvochtigheid en genadeloosheid? Van een typisch kinderlijke strengheid in de gevoelens.

Mijn advies is dan, ga vooral voor beelden van Belgische Congolezen en andere kleine helden en heiligen. Laten we zelfs nadenken over vormen van herstelbetalingen aan het land waar wij collectief zoveel diamant, rubber en rijkdom hebben gehaald, en de bevolking hebben beschadigd.

 

Het racisme was in de tijd van Leopold II algemeen aanvaard, tot in de wetenschappelijke kringen

Je mag die mensen die leiding hebben genomen in dat tijdvak, zware beslissingen in het geval van een vorst,  niet los kappen uit hun historische setting. Racisme was toen iets dat zelfs heette wetenschappelijk onderbouwd te zijn; dat heb ik in mijn studies Sociale en Culturele Antropologie over Afrika gekregen, in concreto in de lessen van professoren als Filip De Boeck, René Devisch en Eugeen Roosens. Antropologen gingen er rond 1900 van uit dat er ‘grote volkeren’ waren, en kleinere. De Engelse wetenschappers kwamen tot de bevinding dat je een “ladder van de wereldculturen” kon opstellen. De Britse cultuur stond (natuurlijk, zeggen wij vandààg) aan de top, daaronder op de ladder volgden de anderen volkeren. De Pygmeeën stonden onderaan de ladder. De wetenschappelijke opinie was inderdaad: dat is een cultuur van mensen “met een klein lijf, met kleine hutjes, een kleine (orale, niet geschreven) cultuur en een weinig ontwikkelde godsdienst en spiritualiteit”. Dat soort opvatting heeft lang voor bijna iedereen volkomen aannemelijk geklonken! Intussen is dit model totaal verlaten. De inheemse volkeren zijn immers vaak ingenieus in hun samenleven met bos, fauna en flora, bijvoorbeeld, en deze inheemse mensen hebben vaak ook goed uitgewerkte godsdiensten, technieken aangepast aan het leven in hun omgeving, mensenkennis enzovoort.

 

Besluit

Alles heeft zijn tijd. Leopold heeft zijn leven geleid, ongetwijfeld erg zijn best gedaan, en toch een resem fouten gemaakt. Misschien  was hij voor een deel doortrapt, hebzuchtig, praalziek, uit op meer macht. Wie die de zestig voorbij is, en verantwoordelijkheid heeft gedragen, kan zich daar niet minstens gedeeltelijk in herkennen? Volop aan het leven deelnemen zonder je handen vuil te maken, dat is onmogelijk. Heeft het overigens niet iets hels deze koning door een soort tunnel in de tijd te willen sleuren en in brand te steken, letterlijk zoals met bepaalde standbeelden in ons land intussen is gebeurd, of figuurlijk? Ik ben niet zo in voor vadermoorden, ook niet als het om een symbolische vaderfiguur, een pater patriae gaat. Er moeten betere manier te bedenken zijn om onze resterende schuld naar de betreffende bevolking en haar hedendaagse nakomelingen te voldoen.

Epiloog

Laten wij daarbij niet vergeten dat wij als natie en populatie ook al heel wat geboden hebben, in die honderd veertig jaar. Ik heb persoonlijk in mijn jeugd een man uit Kivu van nabij gekend. Hij is vanuit zijn studentenkot bij ons thuis afgestudeerd aan de KU Leuven met grootste onderscheiding als burgerlijk ingenieur, midden jaren zeventig. Augustin Simanga was van nobele inlandse afkomst, en trok soms bang weg, als je met je hand in de buurt van zijn hoofd kwam op een onverwacht moment: hij had lijfstraffen ondergaan in de school in Kongo, geleid door Belgen. Maar hij had leren diep nadenken over zichzelf en de wereld, met behulp van onze Europese schema’s, referentiekaders, begrippen. Mijn ouders en mijn broer en ik hebben veel deugd gehad aan de vriendschap met Augustin, en zelfs interessante dingen en houdingen, wijsheid en goede maximes van hem geleerd. Simanga is opgeklommen, eenmaal terug in zijn geboorteland, bracht het zelfs tot minister van Energie. Zelf was de nobele man vooral dankbaar gestemd naar de Belgen en hun koloniale werk; op sommige momenten sprak  hij de volgende woorden, die mij altijd zijn bijgebleven, ook al zijn intussen vijfenveertig jaren verlopen: “Als jullie niet tot ons waren gekomen, zaten wij vandaag nog  in de bomen”.

S. Hublou Solfrian

Historicus, universitair geschoold in de sociale en culturele antropologie, de psychologie en in de wetenschapsfilosofie

 

Creative Commons

dagelijkse newsletter

take down
the paywall
steun ons nu!