De community ruimte is een vrije online ruimte (blog) waar vrijwilligers en organisaties hun opinies kunnen publiceren. De standpunten vermeld in deze community reflecteren niet noodzakelijk de redactionele lijn van DeWereldMorgen.be. De verantwoordelijkheid over de inhoud ligt bij de auteur.

Kritiek op Mattias Desmet.

zaterdag 17 september 2022 11:57
Spread the love

Inleiding

De Gentse professor Klinische Psychologie, Mattias Desmet (UG) ligt in de Nederlandstalige media en dito academische kringen onder vuur nadat hij in een Amerikaanse Talk Show verkondigde een open hartoperatie te hebben meegemaakt/bijgewoond/gezien welke plaatsvond onder hypnose en dus niet, zoals gebruikelijk onder narcose. Desmet maakte die bewering om zijn verhaal kracht bij te stellen dat tijdens massavorming gelijkaardige psychologische processen in werking treden als wanneer mensen onder hypnose komen te staan. Toen beelden en audio van zijn passage aan de betwiste talkshow begonnen circuleren, corrigeerde Desmet deze bewering, of beter lichtte hij ze toe. Maar het hek was reeds van de dam en de indruk dat een auteur wiens werk sinds het verschijnen ervan zo goed als werd doodgezwegen (niettegenstaande uitstekende verkoopcijfers, zowel in binnen- als buitenland), nu publiekelijk wordt gebrandmerkt, valt moeilijk te ontkennen.

Het zou iets kunnen zeggen over de tijd waarin we leven. De ge-uitte kritiek komt immers hoofdzakelijk ten persoonlijke titel en betreft omstandigheden of uitlatingen welke de man bij een uiteenzetting van zijn gedachten heeft gebruikt of die zich daar in een context hebben afgespeeld. Het gaat zelden of nooit over inhoudelijke kwesties en het doet aannemen dat denkers/wetenschappers et cetera niet onderhevig zouden mogen zijn aan enige evolutie in hun respectieve denken/wetenschap, laat staan dat zij uitgezonderd zouden zijn van spreekwoordelijke lapsussen.

Daar wil ik bij deze graag verandering in brengen. Wie mij mijn misleidende titel hierboven dan ook niet wil vergeven leze dus zeker niet verder.

Naar een kritiek op de Psychologie van Totalitarisme.

Ik was een van de recensenten van Psychologie van Massavorming[1]. Mijn eerste indruk was positief en ook na herlezing van grote delen ervan viel er volgens mij weinig in te brengen tegen dit erudiete en (gelet op het onderwerp) leesbare werk. Niet dat ik geen opmerkingen of bedenkingen had en zelfs vragen stelde over en rond bepaalde passages en denkpistes. Maar zoals ik toen ook schreef, wogen deze niet op tegen de waarde van het werk op zich.

Ik som hier de punten van kritiek op die ik toen had.

  • De Verlichting als toppunt van Rationaliteit?
  • Massavorming als louter psychologisch proces?
  • Bredere Socio-culturele aspecten.

Ondertussen is daar nog een ander punt bijgekomen maar daar kom ik later op terug.

De verlichtingsfilosofie als toppunt van rationaliteit?
De verlichtingsfilosofie beschrijven als louter een filosofie van de rede, ging volgens mij voorbij aan wat ik mij meen te herinneren bij Rousseau en Montesquieu te hebben gelezen. Dat de periode beschreven/gezien kan worden als start van een verder doorgedreven rationalisme in de economie, politiek, wetgeving, denken, .. hoeft nog niet te betekenen dat dit initieel ook zo bedoeld was. Ik meen mij (toegegeven: vaag) te herinneren dat ze juist naar een beter evenwicht wilden streven tussen de ratio en het gevoelsleven of tenminste (en nu enkel afgaande op Rousseaus Bekentenissen) naar een beter begrip van ‘de mens’. Daarbij zie ik begrip dus niet louter als kennis dat gereproduceerd kan worden. Begrip lijkt mij eveneens een begrijpen en aanvaarden van datgene wat menselijk is in te houden. Een verwijzing naar Rousseaus notie van de natuurtoestand kan hier eveneens op zijn plaats zijn.

Massavorming als louter psychologisch proces?
Is psychologisering van gedrag voor iets wat men niet goed begrijpt of niet meteen kan verklaren, niet ook een manier van framing? (En daarom ook de reden waarom veel mensen aversie tonen voor wat de auteur schrijft, want dat zegt impliciet dat ook zij onderhevig zouden zijn of onder invloed kunnen staan van manipulatie(technieken).
Ware het niet beter massavorming te benaderen vanuit bijvoorbeeld biologische hoek? Massavorming dus zien als een eigenschap van mensen en de mens als groepsdier die in functie van overleving een keuze moet maken tussen volgzaamheid of rebellie.
Deze benadering werd later, maar dan op het niveau van de genen eveneens geponeerd door Bret Weinstein in zijn gesprek[2] met Mattias Desmet.

Bredere socio-culturele aspecten.
De c-curve van Jonathan Judaken. In zijn onderzoek naar de houding van de Franse intellectuelen tijdens WO II ontwikkelde Judaken (°1968, Zuid- Afrika/USA) een typologie van elf houdingen die mensen konden aannemen met betrekking tot groepsdenken/groepsdwang. Zou deze typologie geen beter middel zijn om verklaringen én oplossingen te zoeken voor de huidige maatschappelijke situatie? Het legt immers de nadruk op de houding en het handelen van mensen en niet op het psychologische aspect. Er zijn volgens mij immers wel meerdere redenen waarom mensen een zeker beleid gedogen/ondersteunen/bestrijden, en die redenen zijn niet enkel van ideologische en zelfs psychologische aard.

In het geheel genomen leek mij bij lezing van Psychologie van Totalitarisme dus voornamelijk de psychologische benadering ervan tegen te staan. Maar dat is natuurlijk bezwaarlijk een kritiek te noemen voor een boek dat juist daarover gaat.

Verder vond ik het sporadische voorkomen van het fenomeen massavorming met het uitoefenen van macht t.z.z. de nadruk op het doelmatige aspect van massavorming (ik dacht aan auteurs als Elias Canetti, Massa en macht en Edward Bernays, Propaganda) en de amorele tendens van het mechanistische wereldbeeld (waar Günther Anders, Obsolescense of Men, een belangrijke bijdrage heeft geleverd) een gemiste kans. In historisch context kon met betrekking tot dat laatste ook een verwijzing naar het Luddisme als sociale tegenbeweging op zijn plaats zijn.

Tot daar mijn aanvankelijke kritiek. Vandaag zou ik daaraan nog het volgende willen toevoegen.

Het individu als eenzame strijder tegen massavorming en het totalitarisme?
Een andere invalshoek met kritiek zou kunnen zijn dat Desmet voornamelijk een liberale kritiek uit op een ultra-liberale handelswijze. Hij stelt namelijk het vrije, ontvoogde en geëmancipeerde individu als barrière op tegen het totalitarisme. Dat klinkt vrij logisch, en een terugkoppeling naar Rousseau is niet ondenkbaar, maar hoe kan een o.a. via de representatieve democratie onmondig gemaakt individu (dan wel massa) oprecht spreken?

Met andere woorden: wat met mensen die dergelijke ratio niet kunnen opbrengen? Of wat met de mensen die onderaan de samenleving gepreoccupeerd zijn met het knopen van eindjes aan hun materiële bestaan? Hoe moeten/kunnen zij een dam opwerpen tegen de aankomende controlestaat? Gelukkig (en misschien merkwaardig genoeg) laat het protest tegen de coronamaatregelen zien dat dat protest zich niet uitsluitend laat aftekenen langsheen de voorgeschreven politieke krijtlijnen tussen links en rechts. Dat is volgens mij niet enkel een veeg teken dat die oude maatschappelijke tweedeling voorbijgestreefd is, maar ook dat de aard van de individuele mens mogelijks van doorslaggevender belang is bij het al of niet volgen/aanvaarden van sociaal vooropgestelde normen.

Het vals dualisme: de vrijheid van het individu versus het algemeen belang van de samenleving.
Als er al enige inhoudelijke kritiek op Desmets stellingen worden geuit dan gaat het veelal over het dualisme dat ontstaat tussen de vrijheid van het individu en de noden/wensen van de samenleving.

In politieke zin wordt dan het socialisme (onder eender welke vorm) tegenover het liberalisme (allicht eveneens onder eender welke vorm) geplaatst. Hierboven heb ik al geopperd dat dit voorbijgestreefd is. Niet alleen omdat het in meer of minder mate opgeven van vrijheden helemaal geen vaststaande voorwaarde is voor het welslagen van de samenleving. Zulks is immers nog nooit gebleken, integendeel, maar ook omdat die zienswijze feitelijk een vrij recente evolutie is in de menselijke geschiedenis. Het onlangs vertaalde werk van Graeber en Wengrow, Het begin van alles, (2022, Maven Publishing, Amsterdam) verschaft daarover meer inzicht.
Ten andere, zo zou ik nog kunnen opwerpen, heeft het samengaan van beide politieke zienswijzen in het naoorlogse Europa (onder de noemer sociaaldemocratie) niet juist geleid tot waar we nu staan?

Verder wil ik ook het idee dat we om de wereldwijde problemen (klimaat, migratie,…), per se wereldwijde organisatie- en machtsstructuren nodig hebben, naar de prullenmand verwijzen.
Het werk van F.A. Schumacher, Small is Beautiful (1973) kan hierin een leidraad zijn, maar ook het recente Retour à la vie, van Raoul Vaneigem[3], is daartoe een strijdwaardig statement.


Nawoord

Ik heb ondertussen begrepen dat Desmet werkt aan een vervolg op zijn Psychologie van Totalitarisme. Dat is goed nieuws. Temeer omdat hij allicht zelf merkte dat er wel degelijk tekortkomingen of nuancegebreken op te merken, dan wel uitbreidingen nodig waren. Ik kijk er alvast naar uit, want wat het werk in de eerste plaats doet, tenminste voor zij die het lezen, is mensen aanzetten tot denken.

 

[1] https://www.dewereldmorgen.be/community/een-laatste-keer-omkijken/

[2] https://www.youtube.com/watch?v=PkBQcIDto7s

[3] https://www.globalinfo.nl/Recensies-enzo/raoul-vaneigem-terug-naar-het-leven

 

Creative Commons

take down
the paywall
steun ons nu!