De community ruimte is een vrije online ruimte (blog) waar vrijwilligers en organisaties hun opinies kunnen publiceren. De standpunten vermeld in deze community reflecteren niet noodzakelijk de redactionele lijn van DeWereldMorgen.be. De verantwoordelijkheid over de inhoud ligt bij de auteur.

In de bres voor het Gravensteen

zondag 7 februari 2021 21:59
Spread the love

Het is weer hommeles te Gent.
Nadat in 2019 actie werd ondernomen tegen de geplande verkoop (erfpacht) van de St.-Annakerk aan Delhaize NV, is het nu de beurt aan het Gravensteen.

Onderwerp van discussie is de goedkeuring van een plan om een nieuwbouw paviljoen te realiseren dat dienst moet doen als uitgang en souvenirwinkel van het beroemde stadskasteel.

Actiegroep SOS Gravensteen[1] werpt zich op als verdediger van het stadsgezicht. De actiegroep beweert dat de bouw van het paviljoen het zicht zal bederven op en schade toebrengt aan een eeuwenoud want middeleeuws monument en bovendien dat zo een van de laatste stukjes groen in de historische kuip verkwanseld wordt ten voordele van het massatoerisme.

SOS Gravensteen is verder naar eigen zeggen: “een open, partij-onafhankelijk actiecomité van omwonenden van het Gravensteen, Gentenaars en sympathisanten tot ver daarbuiten die ijveren voor een niet-buitensporige aanpassing van de erfgoudwaarde van het Gravensteen en de bescherming van het groen in de Kuip.” (noot auteur: erfgoudwaarde heeft u juist gelezen.)

Bezwaren welke de actiegroep uit:
Stad Gent plant een uitbreiding van het Gravensteen, middels een uitbouw door een bres te slaan in de walmuur en de plaatsing van een refter en giftshop in het park aan de Geldmunt die de ligzone zou halveren. Dit park zou trouwens volgens besluiten uit 2018 heraangelegd worden.”

“Modernisering en toegankelijkheid kunnen gewenst zijn om het Gravensteen voor iedereen toegankelijk te maken maar de huidige plannen zijn puur commercieel, gericht op massatoerisme en vernietigen bovendien het weinige groen dat de Kuip nog rijk is.”

“De geplande uitbreiding is wanstaltig, buiten proportie, en vernielt bovendien het kostbare parkje in de Kuip van Gent waar mensen van de zon kunnen genieten.”

De actiegroep voelt zich o.a. gesterkt door een uitspraak van voormalig Schepen van Stadsontwikkeling Tom Balthazar (SP.a), die in 2016 beloofde de groenzone aan de Geldmunt, na jarenlange inname als werfzone, toegankelijk te maken voor het publiek.

Huidig Schepen van Cultuur, Sami Sougir (Open-Vld), is dan weer de risee omdat hij met het Stadsbestuur in het Ruimtelijk Uitvoeringsplan Groen[2], enerzijds bestaande groengebieden in Gent wil beschermen en uitbreiden, maar anderzijds wel de halvering van dit specifiek stukje groen wil bewerkstelligen.

Wie wil kan middels een petitie[3] de actie steunen.

Maar eerst even dit.

Een uniek stukje groen?
De actiegroep beweert dat: “Het parkje een favoriete plek is van vele jongeren en ouders om even te pauzeren, af te spreken, of gewoon te zonnen.”
Helaas is het uniek stukje groen bij mijn weten nooit een echt park geweest en als het al toegankelijk was, dan dateert dat van zeer recente datum. Zoals eerder gemeld diende het in de vele jaren waarin de restauratie van de omwalling[4] werd uitgevoerd (2000-2014) als werfzone. Het is echter tijdens en voordien steeds afgeschermd geweest middels een smeedijzeren hekwerk en dus niet toegankelijk geweest voor zonnebaden of enig ander vermaak. Het is pas na de voltooiing van de werkzaamheden aan de omwalling dat de huidige met natuursteen beklede ‘zitbankjes’ ter hoogte van de Geldmunt er zijn gekomen en de toegankelijkheid mogelijk werd.
Een foto met zicht op hoe het was voor/tijdens de werken zie je hier https://www.nieuwsblad.be/cnt/dmf20180706_03601424

Correct zou zijn te stellen dat de vrije ruimte als dusdanig nog niet in een concept werd opgenomen alvorens de verschillende restauratiefasen van het Gravensteen werden afgewerkt. Met de huidige plannen wordt de functie ervan terdege ingevuld.

Dat er in de stad meer openbaar groen mag komen zal menigeen beamen. Het RUP Groen wil daaraan in elk geval tegemoet komen. In de nabij omgeving is er overigens het grasperk aan het Braunplein, maar ook het Park Sluizeken bestaat. Al is dit laatste een wat mistroostig, vooral schaduwrijk strookje groen.

Er is in de iets verdere omtrek natuurlijk het Baudelopark en binnenkort wordt het Vogelzangpark gevoelig uitgebreid dankzij de annexatie van de vroeg 19e- eeuwse stadstuin[5] die oorspronkelijk bij de historische stadsvilla ‘Villa Voortman’ behoorde. Dit laatste is alvast een aanrader voor de meerwaardebezoeker. Vanuit de tuin heeft men immers zicht op de recent gerestaureerde gevel in empirestijl (ontwerp J.B. Pisson).

Vogelzangpark, zicht op voormalig 'Villa Voortman'
Vogelzangpark, zicht op voormalig ‘Villa Voortman. (foto auteur FC)

Een middeleeuws kasteel?

De actiegroep laat verder niet na in harde bewoordingen haar eisen kracht bij te stellen.
We lezen samen: “De noodzakelijkheid van een verminking van onze Middeleeuwse burcht ontgaat ons, bezorgde burgers, en de vernietiging van het beschermde stadsgezicht al evenmin.”

Daarin sluipen helaas nogal wat verkeerde veronderstellingen. We zullen in wat volgt ontdekken dat er van een middeleeuwse burcht noch van een vernietiging daarvan eigenlijk sprake kan zijn. Over de noodzakelijkheid van de ingreep kan later nog worden ingegaan.

De plannen voor een nieuw paviljoen zijn er in elk geval gekomen naar aanleiding van een openbare architectuurprijs. Een van de genomineerde deelnemers (aNNo-architecten) verwoordde haar visie alvast zo:

Het Gravensteen heeft een rijke geschiedenis waarbinnen drie hoofdfases kunnen worden gedestilleerd. Eerst als verblijfplaats/residentie (10e-17e eeuw), met de site als burcht, een enclave in de stad. Vanaf de 18e eeuw wordt het Gravensteen een onderdeel van de stad als een multifunctioneel stedelijk verzamelgebouw (met spinnerij, arbeiderswoningen, directeurswoningen, ateliers, etc.). Uiteindelijk komt het gebouw eind 19e eeuw in handen van de stad, wordt het herbestemd en ensceneert het Gravensteen de middeleeuwse stad. (Onder leiding van architect Jozef De Waele en geïnspireerd door de visie van Viollet-Le-Duc).
De huidige verschijningsvorm van het Gravensteen is met andere woorden zowel onderdeel als bron van de historische enscenering van de binnenstad zelf. Conform de 19e eeuwse romantische restauratievisie zijn het Gravensteen en haar omgeving tot één schijnbaar geheel samengebracht.

We erkennen en waarderen de beoogde conceptuele volledigheid als vertrekpunt en willen hierop verder bouwen. De fantasierijke toevoegingen van De Waele naar het ideaalbeeld van de karakteristieke middeleeuwse architectuur zijn zonder twijfel opmerkelijke erfgoedarchitectuur met een rijke visuele en vormelijke gelaagdheid. De Waele verwezenlijkte een plaats waar fantasie en verbeelding plaats en ruimte krijgen om zich te ontplooien.” [6]


En hoewel de genomineerde het niet gehaald heeft, is het wel een accurate beschrijving van hoe middeleeuws de burcht eigenlijk (niet) is, maar daar horen misschien beter passende plaatjes[7] bij.


Toestand voor ontmanteling


Toestand na ontmanteling


Toestand na restauratie/reconstructie

Of nog, hieronder een zicht op de restauratie van de omwalling aan de noordzijde omstreeks 1883. Dit is tevens ongeveer de kant waar de doorgang zal worden gerealiseerd.
(Noot auteur: aan de kleur van de stenen is te zien wat nieuw is en wat oud. Bleek is nieuw, donker is oud.)

Wie dus moeite neemt om te grasduinen in geschiedenis van de restauratie (eind 19e eeuw) van het Gravensteen, kan zien dat er na de ontsluiting en ontmanteling niet veel meer rechtstond. Feitelijk, zowat het enige wat met zekerheid gezegd kan worden is dat de natuurstenen waarmee de restauratie toen is uitgevoerd, echt oud zijn. Maar dan spreken we over enkele miljoenen jaren oud.

Wanneer de actiegroep beweert dat architect De Waele zich bij zijn reconstructie terdege baseerde op historische bronnen (plannen, afbeeldingen op schilderijen, etc. ) dan gaat ze voorbij aan het feit dat ook deze getekend en gerealiseerd zijn door mensen en dus vatbaar zijn voor interpretatie en aan fouten onderhevig. We moeten bijvoorbeeld maar naar de mooie stadsgezichten kijken die Van Eyck penseelde op het Lam Gods om te weten dat het middeleeuwse Gent er nooit als dusdanig heeft uitgezien. En dan heb ik het nog niet over de uitvoering zelf, de gebruikte verhoudingen, de toegepaste materialen en hun vormgeving. Wie vandaag ernstig met restauratie bezig is begrijpt de onvolkomenheid en zelfs de hopeloosheid van dergelijke denkbeelden.

Het neemt uiteraard niet weg dat het kasteel zoals het er nu uitziet ondertussen ook onderdeel geworden is van de geschiedenis. Wanneer men met het huidige plan voor ogen een bres wil maken in de omwalling, in het beste geval een aantal m² groot, dan lijkt mij dat ook niet meteen een onoverkomelijk bezwaar.

Het is slechts een voorbeeld van hoe de actiegroep, vermoedelijk bij gebrek aan historische duiding enerzijds en hysterische overreactie anderzijds, de zaken buitenproportioneel opblaast.

We lezen ook even de officiële aankondiging ter voorstelling van het project:

“Bouwhistorisch is het kasteel een zeer waardevolle constructie. Dit gebouw, dat bij uitstek als een ontoegankelijke burcht is opgevat, verzoenen met hedendaagse eisen qua integrale toegankelijkheid voor grote stromen bezoekers is niet vanzelfsprekend. Het concept dat dit team voorstelt, laat alle routes voor bezoekers vertrekken van het opperhof, dat net als vandaag alleen betalend toegankelijk is. Alle routes eindigen in een nieuwbouw buiten de walmuur, waarin de museumshop is ondergebracht, die zo ook door passanten van op de Geldmunt kan worden bezocht. De visie gaat uit van beperkte architecturale ingrepen op het opperhof. De bezoekersstromen ‘in’ en ‘uit’ zijn duidelijk gescheiden. Het dak van de donjon met panoramisch uitzicht over de stad is integraal toegankelijk via een bescheiden liftconstructie tegen de buitenkant van de donjon. Met een ‘bypass’ en een bijkomende trap wordt ook de walgang toegankelijk gemaakt. De ‘ruïne’ wordt geconsolideerd en voorzien van een terras dat bereikbaar is vanuit de ridderzaal.”[8]

Spreekt men hier over het misprijzen van de historische waarde, laat staan de vernietiging van het Gravensteen? Absoluut niet.
De visie gaat uit van “beperkte architecturale ingrepen” en dat hoort ook zo volgens de ethische normen opgesteld in het Charter van Venetië[9] (1964).

Een terechte opmerking is dat deze restauratiefilosofie geleid heeft tot wat men heden ook de confrontatie-architectuur zou kunnen noemen: de soms nogal expliciete tegenstelling tussen oud (historisch) en nieuw (modern). Men kan dat mooi of lelijk vinden, daar voor- of tegenstander van zijn, maar het gaat om het principe, dat ook toekomstige generaties duidelijk het verschil kunnen zien tussen authentiek historisch en hedendaags nieuw, en dat men niet, zoals nu klaarblijkelijk het geval is, verkeerdelijk iets als middeleeuws bestempelt, terwijl het feitelijk dateert uit de late 19e, zelfs vroege 20e eeuw.

Een ander aspect van de restauratiefilosofie is de omkeerbaarheid. Ingrepen moeten niet enkel tot het minimum beperkt blijven, maar eveneens omkeerbaar zijn. Wil zeggen, ingrepen moeten ongedaan gemaakt kunnen worden. Een van de methodes daartoe is juist om de ingreep zelf duidelijk zichtbaar te laten. Er is – voor de volledigheid – ook nog een sectie met betrekking tot de gebruikte technieken welke reversibel moeten zijn, maar deze laat ik hier even buiten beschouwing want dat zou ons te ver van de essentie brengen.

Wat ik vooral wil aantonen is dat hoe een ingreep er ook mag uitzien, er een gedegen studie aan voorafgaat. Iets wat de actiegroep in al haar uitlatingen steevast lijkt te willen ontkennen.

Wie overigens de visie en de plannen van de laureaat even wil doornemen, doet dat gerust hier:
https://www.vlaamsbouwmeester.be/sites/default/files/open_call_project_submission_presentation_bundles/019_okkerse_dhooge_meganck_murmuur_segers.pdf

Dat hedendaagse architectuur echter niet steeds tot een harde confrontatie-architectuur moet leiden in de monumentenzorg bewijst ten ander ook de ingreep op het Emile Braunplein en de realisatie van de Stadshal (ontworpen door Robberecht & Daem -Van Hee).

Massatoerisme?
Het gravensteen is een publiekstrekker. In een topjaar (2019) bezoeken circa 450.000 mensen het kasteel. Dat zijn 1233 mensen per dag, of 1450 om iets juister te zijn, want het Gravensteen heeft ook sluitingsdagen. Dat deze stroom impact heeft op het reilen en zeilen van de binnenstad en zeker ook op de bewoners en dus op de kwaliteit en de leefbaarheid in de nabije buurt, valt niet te ontkennen. Vraag is echter of dit het enige is wat impact heeft en of een andere politieke samenstelling van het Stadsbestuur daar enig verschil in zou maken?

Dat er met andere woorden verbeteringen mogelijk en nodig zijn om de leefbaarheid in de stad te realiseren valt niet tegen te spreken, maar of nu juist de bouw van dat paviljoen daarop een negatieve impact zal hebben is iets anders. De bouw, die feitelijk voorziet in een andere uitgang dan de (bestaande) ingang, is er in de eerste plaats om de stroom bezoekers beter te laten circuleren. Het voorziet juist in een circulatiemogelijkheid die nu quasi niet mogelijk is en bovendien alles iets veiliger moet maken, wat alles samen uiteindelijk ook de druk op het monument zelf zal ontlasten.

Je moet ten andere maar even het circulatieplan[10] van Schepen Watteeuw (Groen) aanhalen om meteen duidelijk te maken (voornamelijk dan aan de hand van de grote weerstand ertegen) hoezeer men gesteld is op die ‘kwalitatieve leefbaarheid’ van de stad. Waarbij ik niet gezegd wil hebben dat de actiegroep zichzelf in se tegenspreekt, maar wel dat leefbaarheid alvast meerdere aspecten heeft.


Verkleutering?

Het Gravensteen is een historische burcht en museum, geen springkasteel voor kinderen of kindsen. De audiogids is, om vriendelijk te blijven, alvast kinderlijk. De historische, informatieve duiding via bordjes is verdwenen en de giftshop biedt enkel speelgoed voor de jongste bezoeker. Is dit de richting die het Gravensteen uit moet of uit wil? Een ‘magisch’ kasteel hoort in Disneyland?”

Aldus nog de actiegroep in een van de brieven[11] die ze aan het Stadsbestuur richtten. Wederom valt ook daarover iets te zeggen. Helaas gaat de actiegroep ook hier voorbij aan een zekere maatschappelijke tendens of beter gezegd aan de realiteit. Ook hier blijft de vraag bestaan of het met een ander Stadsbestuur anders, laat staan beter zou gaan? Gelet bijvoorbeeld op de behoorlijk selectieve interpretatie van hoe Vlaams-nationalisten omgaan met de geschiedenis?

Het is overigens vreemd dat men spreekt over het realiseren van een pretpark, wanneer dit idee in feite reeds vervat lag in het concept van de laat 19de-eeuwse restauratiefase onder leiding van De Waele. De verwijzing naar Disneyland in deze is zelfs exemplarisch, om niet te zeggen hilarisch of, afhankelijk van hoe je het bekijkt, gewoon tragisch. Het gekende beeld van het kasteel met de torentjes is immers gebaseerd op het bestaande kasteel Neuschwanstein[12] dat eveneens in de 19e eeuw onder invloed van Viollet-Le-Duc werd opgebouwd. Wel, de cirkel is rond zou ik zeggen, het is puur creationisme!

Vraag is dus of de actiegroep wel degelijk de ogen wil openen voor de complexiteit van de geschiedenis zoals ze is en hoe ze tot ons is gekomen? Historische kritiek stopt niet aan de inkompoort van het Gravensteen.

Politisering?

Vrij vroeg na aanvang van het protest, kwam ook de politisering op gang. Vanuit Vlaams-nationale hoek sprong alvast Vlaams Belang als eerste op de kar en lanceerde, naast de bestaande petitie van de actiegroep SOS Gravensteen, ook een eigen petitie. Een tactiek die ze de laatste jaren wel vaker toepast om zieltjes te winnen en stokebrand te kunnen spelen. Maar ook N-VA doet haar duit in het zakje. Al zit het daar wat moeilijker omdat de partij op Vlaams niveau en zeker met betrekking tot Monumentzorg, al jaren zelf de lakens uitdeelt en principieel eigenlijk reeds haar goedkeuring voor de plannen heeft gegeven, hetgeen wel tot een wat vreemde spreidstand leidt.

Het is in elk geval mijn mening dat grassroots protestbewegingen hun waarde verliezen wanneer ze zich voor de kar laten spannen van politieke partijen. De mogelijks valabele argumenten worden dan zeer twijfelachtig omdat ze juist in de politieke context vrij eenvoudig en aanwijsbaar tegenstrijdig te duiden zijn. Geen enkele politieke partij is immers zuiver tot op de graat.

In een commissievergadering van Vlaams Parlement op 20 juli 2020[13], verwoordt Tom de Meester (PVDA) het zo:

Ik wil kort inpikken op wat de collega hier net zegt. Dit is absoluut in geen geval te vergelijken met de Sint-Annakerk. Rond de Sint-Annakerk was er trouwens geen enkele inspraak en nul participatie georganiseerd. De Sint-Annakerk is een beschermd monument dat omgevormd wordt tot een Delhaize, waarbij de erfgoedwaarde heel erg wordt aangetast. Dat is hier absoluut niet het geval. Wat hier gebeurt, is dat er een soort bezoekerscentrum, een zijingang, bij het Gravensteen gebouwd wordt, met een liftschacht et cetera. De doelstelling van dit project is net om het erfgoed beter te ontsluiten, om het beter in zijn waarde te zetten en ervoor te zorgen dat meer mensen van dat inderdaad fantastische Gravensteen gebruik kunnen maken. Dit tast op geen enkele manier de historische en erfgoedwaarde van het monument aan. En ik heb het gevoel, collega Blancquaert, dat de Gentenaars ook van die mening zijn, want het aantal handtekeningen op uw petitie is op dit moment ongeveer 750. Ik vind dat niet bepaald heel indrukwekkend, eerlijk gezegd.”

Vandaag echter lijkt ook de PVDA zich te willen scharen achter de aanzwellende kritiek op de bestaande plannen.
(Noot auteur: Heden, begin feb. 2021, staat het aantal handtekeningen bij de petitie van het Vlaams Belang op 1480, bij actiegroep SOS Gravensteen staat de teller op 4350. Hoeveel daarvan dubbel staan is niet gekend.)

In voorkomend geval is het in elk geval goed dat monumenten ophef maken. Dat mensen hun mening kunnen bijstellen en zelfs herzien. Het bewijst de relevantie van die monumenten en de betrokkenheid van de mensen met dat verleden. Wat echter te allen tijde nodig is, is correcte duiding.

Wat me algemeen stoort aan protestacties of bewegingen die opgericht worden in functie van monumenten (wat overigens ook voor de St.-Annakerk van tel was) is dat ze insinueren dat de bestaande erfgoeddiensten en de mensen die er werken, zowel op stedelijk als op Vlaams niveau, onwetende, ja soms zelfs gewetenloze beeldenstormers zijn. Terwijl wanneer men deze mensen bij private projecten over de vloer krijgt, de wijzer vaak in de tegenovergestelde richting gaat. Dan zijn het vooral bemoeials, regelneven of monumentennazi’s waarvan je niets gedaan krijgt. Waarvan je zelfs niet een raampje moogt dichtmetselen, een muurtje omver kunt keilen of laat staan uw gevel in het kleurtje van uw eigen goesting kunt schilderen.

Maar dat de concessies die deze ambtenaren dagelijks (moeten) maken juist een zeker pragmatisme in de praktijk brengt die eerder duidt op begrip van en leefbaarheid met de historische gegevens, wordt niet gezien.

Terechte opmerkingen?
Dit gezegd zijnde. Zijn er terechte opmerkingen aan te voeren in dit dossier.

Inspraak
Een plan is een plan totdat het wordt uitgevoerd.
Voor zover ik het gelezen en begrepen heb is het huidige plan eerder conceptueel. Het zijn ontwerpplannen, geen uitvoeringsplannen. Ook dit geeft aan dat men niet over één nacht ijs gaat, maar dat naar gedegen oplossingen wordt gezocht. Het plan is alvast dat er een plan is. Beweren dat er geen inspraak is of dat de plannen niet aanpasbaar zijn, is onjuist. Verschillende punten zullen ook nog moeten worden getoetst aan hun uitvoerbaarheid.

Aandachtspunten:

Proportionaliteit
De verhouding van het nieuwe paviljoen staat best in een duidelijke ondergeschikte positie zonder evenwel op haar beurt in ondergeschiktheid lachwekkend te zijn.
De maquette toont volgens mij dat dat wel goed zit.


maquette van het paviljoen (bron SOS Gravensteen

Merk op: de hoogte van het paviljoen komt niet boven de omwalling.
Over de veelhoekige vormgeving kan men twisten, maar lijkt mij beter aan te voelen dan een zoveelste rechthoekige doos.
Mogelijk kan een uitvoering in houskeletbouw en met hout afgewerkte gevelvlakken een zachte en evenwichtige (proportionele) harmonie teweegbrengen.

Verwijderen historische materiaal
Het verwijderen van historisch materiaal moet vermeden worden en kan slechts in minimalistische en proportionele mate. Een doorgang in de omwalling is slechts enkele m² groot en wordt best gerealiseerd in een deel dat tijdens de 19e eeuwse reconstructie werd opgebouwd.

Toegankelijkheid te allen prijze?

Mijns inziens is het meest valabele argument van de actiegroep dat ze de toegankelijkheid van historische gebouwen, bijvoorbeeld voor mindervaliden, niet boven alles willen vrijwaren of gerealiseerd willen zien. Historische gebouwen zijn nu eenmaal wat ze zijn. Hoewel een nobel idee lijkt het me inderdaad weinig relevant of zelfs noodzakelijk dat rolstoelgebruikers de top van de donjon, met het uitzicht op een deel van de stad, middels een lift, moeten kunnen bereiken.

Dat is geen onrespectvolle houding ten opzichte van die mensen. Daar schuilt een aanvaarding in van wat het is. Langs beide zijden. Al moet gezegd dat het een niet te ontkennen symbolische waarde kan hebben van hoe we als samenleving vandaag aan inclusie willen werken. Dat het echter wat meer mag zijn, niet louter symbolisch en vooral dagelijks toepasbaarder dan een lift tegen de donjon, is ontegensprekelijk een feit.

Wie bijvoorbeeld de toestand van de trottoirs te Gent soms ervaart kan niet omheen het feit dat ook daar nog heel wat geïnvesteerd mag worden in kwalitatieve toegankelijkheid.

 

Conclusie?
Leefbaarheid is een terechte bezorgdheid van mensen en moet in ruimere context benaderd worden.

 

[1] https://sosgravensteen.be/

[2] https://persruimte.stad.gent/191640-plan-voor-115-hectare-extra-groen-en-bescherming-van-nog-eens-257-hectare

[3] https://www.change.org/p/stad-gent-bescherm-het-gravensteen?utm_source=share_petition&utm_medium=custom_url&recruited_by_id=82dc5f00-cbde-11ea-b926-b708004b84d1

[4] https://historiek.net/geld-voor-restauratie-omwalling-het-gravensteen/22758/

[5] https://stad.gent/nl/groen-milieu/nieuws-evenementen/voormalige-tuin-van-villa-voortman-wordt-tuin-van-alle-gentenaars

[6]https://www.vlaamsbouwmeester.be/sites/default/files/open_call_project_submission_presentation_bundles/88888_anno_ectv_deruyter_exponanza.pdf

[7] bron: Everaert, G, Opgeknapt, 10 monumenten in de Gentse Kuip en de Expo van 1913, 2013, Dienst Monumentenzorg en Architectuur, Stad Gent.

[8] https://www.vlaamsbouwmeester.be/nl/instrumenten/open-oproep/projecten/oo3603-gent-gravensteen

[9] https://upa-bua-arch.be/nl/het/het-beroepskader/charter-van-venetie-1964

[10] https://stad.gent/nl/mobiliteit-openbare-werken/mobiliteit/plannen-projecten-subsidies-cijfers-scholenwerking/mobiliteitsplan-circulatieplan-en-parkeerplan-gent

[11] http://sosgravensteen.be/wp-content/uploads/2021/01/Het-Gravensteen-Bouwen-aan-de-burcht-van-morgen.pdf

[12] https://nl.wikipedia.org/wiki/Slot_Neuschwanstein

[13] https://www.vlaamsparlement.be/commissies/commissievergaderingen/1417798/verslag/1418380/persoon/tom-de-meester

Creative Commons

dagelijkse newsletter

take down
the paywall
steun ons nu!