Gent’s Prinsenhof was rattenkasteel

Gent’s Prinsenhof was rattenkasteel

maandag 3 juni 2019 20:50

Maria van Bourgondië – pic Michael Pacher, Heinz Kisters Collection via Wikipedia Commons

In het Hof ten Walle – het Prinsenhof – stikte het van de ratten. Hygiëne was nochtans een belangrijk aandachtspunt in de thuis van de jonge Maria van Bourgondië. Ze stierf op haar 25e na het vallen van haar paard en liet drie kinderen achter. Leer over haar leven, haar familie en over de problemen met ongedierte in haar thuis/ kasteel, dat bij de Lieve stond.

HYGIËNE IN THUIS VAN MARIA VAN BOURGONDIË

Toilet. Het volkse gezegde “Hij gaat daar waar zelfs de keizer te voet gaat” gold ook voor prinses Maria van Bourgondië. “Naar het toilet gaan” in Hof ten Walle – het latere Prinsenhof – gebeurde al in een voorloper van de rudimentaire wc-pot: de latrine. Zeg maar een steen waarin een gat zat. Je hebt ze heel zeker nog gezien in het Gravensteen… voorloper van de grafelijke residentie in Gent.

In het Hof ten Walle kwamen niet anders dan elders de latrines uit boven de slotgracht, via een uitbouw, zodat de kleine en de grote boodschap in het water viel. Toen Maria 16 was, werden de oude latrines, die in aparte hokjes stonden, uitgebroken en vervangen door nieuwe. Ter hoogte van de kamer van de prinses waren er twee zittingen met een apart dakje erboven. Eentje in de kamer en eentje op de gang.

Of was het een wasbekken in haar kamer en een latrine op de gang? De auteurs van het artikel in het hierna vermelde tijdschrift zijn niet zeker van wat er bedoeld werd in die tijd met “une pessine”.

Hygiëne was een bekommernis aan het Hof. En dat was nodig. In de middeleeuwen was ongedierte in huis ook al een groot probleem. Niet op zijn minst: ratten. Die kwamen “aan boord” van het kasteel binnengekropen via allerlei gaten. Toen Maria 10 was, vroeg en kreeg de bakker in het kasteel een ijzeren deksel om op de put te leggen waarin hij zijn houtskool doofde. En een kastje met een deurtje om brood en toespijs – compenage – in te bewaren… “ pour enclore le compenage de madamoiselle de Bourgoingne pour la preserver des ras.[sic]

Ratten. Het Hof ten Walle was blijkbaar een geliefd oord voor ratten. Volgens de auteurs ging het om zwarte ratten die dan nog bij voorkeur in de hoger gelegen vertrekken van het Hof verbleven. Toen Maria’s vader, hertog Karel de Stoute, er in 1467 zelfs niet kon van slapen, ontdekte men achter een houten wand in zijn kamer een grote hoeveelheid dode ratten en muizen. Ratten kunnen ’s nachts een kabaal maken.

Dat het probleem zich herhaaldelijk, zo niet voortdurend, voordeed, bleek uit de rekeningen van de algemeen ontvanger op het kasteel, die mensen aanstelde om de ratten te verdrijven. Eerder, in de jaren 1416-1417 – de jaren van Maria’s grootvader Filips de Goede en haar overgrootvader Jan zonder Vrees – werd de plankenvloer in een kamer uitgebroken. Daaronder schuilden talrijke ratten. Het was de kamer van Michèle de France, de eerste bruid van de toekomstige hertog Filips de Goede. Hij huwde drie keer. Michèle is niet Maria’s grootmoeder. Wel: Isabella van Bourbon.

Ook Maria van Bourgondië had last van ratten. Op haar 16 werd in haar kamer een houten lambrisering aan het hoofdeinde van haar bed afgebroken. En wat bleek? Daarachter zaten ratten! Niet alleen dragen ratten ziektes over op de mens, ze brengen ook vlooien mee. Ook honden zijn vlooiendragers en je raadt het: de Bourgondiërs waren dol op honden in huis.

De auteurs vertellen in hun tijdschriftartikel dat op Maria’s bed een houten traliewerk werd gelegd om de honden te beletten om op het bed te springen, en bijgevolg hun vlooien achter te laten op het beddengoed. Maar of dit hielp?

MARIA’S TRAGISCHE EINDE

Het leven van Maria van Bourgondië. Maria werd niet in Gent geboren, wel in het paleis op de Koudenberg in Brussel. Maria werd echter doelbewust in Gent opgevoed om de opstandige Gentenaars gewoon te maken aan hun toekomstige heerseres. Haar vader had op gespannen voet met de Gentenaars geleefd. De opstand van 1467, meteen nadat Karel “zijn blijde intrede” in Gent had gemaakt, getuigt daarvan. De ‘Vrede van Gavere‘ was toen het probleem. Of beter: de strafmaatregelen die voor Gent die voortvloeiden uit dat verdrag. Ze waren een vergelding voor een eerdere opstand van de Gentse bevolking tegen Karel de Stoute’s vader – Filips de Goede. Die opstand liep voor de Gentenaars faliekant af in een veldslag in Gavere.

Ook Maria van Bourgondië werd meteen met problemen geconfronteerd, toen haar vader vroegtijdig omkwam. Haar moeder was al gestorven toen ze 8 jaar oud was. Als enig kind moest zij, na het onverwachte overlijden, op 20-jarige leeftijd het bewind over o.m. de Zuidelijke en Noordelijke Nederlanden overnemen. De opstandige Gentenaars, de onthoofding van getrouwen van haar vader, en steden en gewesten die privileges eisten en verkregen, de Franse dreiging,.. brachten vele kopzorgen. In datzelfde jaar trouwde de 20-jarige Maria met de 18-jarige kroonprins Maximiliaan I van Oostenrijk. Daarmee kon ze de Franse dreiging het hoofd bieden. Haar echtgenoot versloeg de Fransen. Veel later zou hij Keizer van het Heilig Roomse Rijk worden. Maria en Maximiliaan kregen drie kinderen en werden, via zoon Filips de Schone, de grootouders van Keizer Karel of Karel V.

Maria overleed op haar 25e ten gevolge van een val van haar paard tijdens een jachtpartij in de buurt van het Kasteel van Wijnendale, nabij Torhout, waar ze te gast was. Het paard struikelde over een boomstronk. Het tragische voorval doet denken aan onze Belgische koningin Astrid van Zweden, die op haar 30e omkwam in een verkeersongeval. Ze liet net als Maria van Bourgondië drie kinderen achter: Boudewijn, Albert II en Josephine Charlotte.

Er werd een straat naar haar vernoemd, gelegen tussen de Sint-Lievenslaan en de hoek die gevormd wordt door de splitsing van de Schelde achter de Bellevue. In die hoek is een concentratie van straatnamen van Bourgondisch hertogen. Voor de petite histoire: de straat heet daar officieel ‘Maria van Boergondië’ – oude spelling.

persblog.be “ontdekte” in de stadsbibliotheek een werk waarin terloops over de ¨hygiënische problemen wordt geschreven in het verdwenen Hof ten Walle – beter bekend onder zijn latere naam het ‘Prinsenhof’, alwaar Keizer Karel geboren werd in 1500. Over de woonomstandigheden in het kasteel tijdens de periode dat zijn grootmoeder, Maria van Boergondië, er woonde, schreven twee onderzoekers een boek. Maria was de dochter van Karel de Stoute. We spreken over de tweede helft van de jaren 1400… Maria werd slechts 25 jaar. Ze stierf in 1482. Ze viel van haar paard nabij Torhout.

Bron: tijdschrift: ‘Handelingen der Maatschappij voor Geschiedenis en Oudheidkunde te Gent’. Auteurs: Daniël Lievois (†) en Jelle Haemers. Titel artikel: ‘Maria van Bourgondië in Hof ten Walle. Over een jonge prinses en haar Gentse residentie (1465-1475)’ uit 2002. Extract: hoofdstuk 4. Het oorspronkelijke artikel is journalistiek herschreven.

persblog.be – Verhalen uit en over Gent

dagelijkse newsletter

take down
the paywall
steun ons nu!