De community ruimte is een vrije online ruimte (blog) waar vrijwilligers en organisaties hun opinies kunnen publiceren. De standpunten vermeld in deze community reflecteren niet noodzakelijk de redactionele lijn van DeWereldMorgen.be. De verantwoordelijkheid over de inhoud ligt bij de auteur.

Een laatste keer omkijken?

dinsdag 1 februari 2022 19:36
Spread the love

Boekbespreking
De psychologie van totalitarisme, Mattias Desmet

Toen professor in de klinische psychologie, Matthias Desmet (UGent) bij aanvang van de pandemische reactie op het Covid-19 virus, het proces van massavorming en totalisering toepaste, deed hij menig wenkbrauwen fronsen. Ook in de academische wereld werd niet meteen luid voor hem geapplaudisseerd.

Nochtans benadrukte Desmet vanuit zijn expertise in een VRT-artikel[1] in maart 2020 reeds dat “deze crisis in de eerste plaats een psychologische crisis” was. Een crisis waarin een massieve doorbraak van angst in de maatschappij zich kenbaar maakte.

Angst,” zo ging de auteur toen verder: “wordt in eerste instantie maar in heel beperkte mate veroorzaakt door reële problemen … maar ze rechtvaardigt zichzelf door reële problemen te creëren. Die problemen voelen we nu al aan: op politiek vlak het oprijzen van de dictatoriale staat, op economisch vlak de recessie en het failliet van talloze bedrijven en kleine zelfstandigen, op sociaal vlak een blijvende aantasting van de (fysieke) band tussen mensen, op psychologisch vlak nog meer angst en depressie, en jawel … op lichamelijk vlak, in de nasleep van de psychologische en sociale stresstoestand, een collaps van de immuniteit en de fysieke gezondheid.”

Dat was maart 2020. Vele nationale én internationale interviews, artikelen en maanden later, heeft Desmet zijn bedenking omtrent de huidige maatschappelijke situatie verder uitgewerkt en te boek gesteld.

In De psychologie van totalitarisme (uitgeverij Pelckmans) wordt een gedegen en rustig discours opgebouwd. Drie delen leiden de lezer van de grondbeginselen van de wetenschap naar massavorming en totalitarisme, om uiteindelijk in het belangrijkste en diepzinnigste deel ‘voorbij het mechanistisch wereldbeeld’ te gaan.

Bij dit alles wordt de nadruk gelegd op de psychologische aspecten en processen welke leiden tot massavorming en totalitarisme. Dat kan voor sommigen een teleurstelling zijn. Wie bijvoorbeeld hoopt in De psychologie van totalitarisme voeding te vinden ter staving van enigerlei complottheorieën is eraan voor de moeite. Desmet distantieert zich expliciet van dergelijke ideeën en situeert ze zelfs, als een soort objectieve bondgenoot, aan het andere eind van dat wetenschappelijk mechanistische wereldbeeld, waarvan hij juist meent dat we ons moeten bevrijden.

Maar ook aan meer uitgesproken sociaal-politieke analyses ontbreekt het. Hoewel bijvoorbeeld de relatie tussen zingeving in leven en werk, of beter het gebrek daaraan en de invloed hiervan door producten en moderne communicatiemiddelen als oorzaken van vervreemding, maatschappelijk isolement en tenslotte ook massavorming, zeker worden aangehaald, wordt het aspect arbeid, dat vanaf de industriële revolutie toch als een soort afstompende handeling kan worden gezien, m.i. onderbelicht. De denkbeelden van Günther Anders bijvoorbeeld, die stelt dat de technologisering tot amoreel handelen leidt en waarin de vernietiging van de mens, uiteindelijk slechts een druk op de knop van de realiteit verwijdert is, zouden naadloos kunnen aansluiten op de stellingen van Desmet.

En ook een verwijzing naar (het overigens recent bij Prometheus heruitgegeven essay van) Menno ter Braak, Het nationaalsocialisme als rancuneleer (1937), had niet misstaan. Te meer omdat ter Braak eveneens de algemene onvrede in de samenleving historisch koppelde aan de ‘verwezenlijkingen’ van de Verlichting.

In plaats daarvan krijgen we echter wel een sterk pleidooi voor een grotere nederigheid ten opzichte van het weten an sich. Aan de hand van een sterk wetenschappelijk maar bedachtzaam discours stelt Desmet dat de ratio en de verwezenlijking van een ideologie niet de eindbestemming van de mens is. Of wanneer dat wel het geval zou zijn, in elk geval tot zelfdestructie leidt.

Het ultieme weten bevindt zich buiten de mens. Het trilt in de dingen. En de mens ontvangt het door als een snaar mee te trillen. Op dat spoor wordt de maatschappij een ruimte waarin verbondenheid en individuele verschillen elkaar wederzijds versterken – dit in tegenstelling tot totalitaire systemen waarin het collectief radicaal ten koste gaat van het individu.” p. 243- 244

En ik citeer nog even verder: “In de mate waarin men zichzelf kan verbinden met wat zich buiten zichzelf bevindt, overstijgt men de eigen grenzen en wordt de eigen ervaringswereld verruimd naar een existentie die zich in tijd en ruimte eindeloos uitstrekt.” p. 247

Los van deze bijna filosofische beschouwingen, levert Desmet met De psychologie van totalitarisme een belangrijke bijdrage aan het begrip in de huidige context. Hij bouwt voort op de inzichten van o.a. Hannah Arendt, voor wie duidelijk was dat met het einde van de totalitaire regimes in de 20e eeuw, we het einde van deze bestuursvorm nog niet hadden gezien. Dit omdat aan de grondvoorwaarden, het blinde geloof in de maakbaarheid van de wereld en de almacht van het verstand, via een soort statistisch-cijfermatig onderbouwde ‘wetenschappelijke fictie’, geen einde was gemaakt.

Het mag duidelijk zijn, de coronacrisis is in dit boek slecht een aanleiding om dieper in te gaan op (psychologische) processen en gedragingen eigen aan de mens. De focus van het boek ligt op het ruimere cultuurhistorische proces waaruit totalitarisme voortspruit. Het wijst ons op de valkuilen en toont tevens een uitweg uit deze crisis. Om het met de woorden van Desmet zelf te zeggen: “De herwaardering van het fenomeen van het waarheidsspreken zal dé graadmeter zijn van de mate waarin de revolutie zich aan het voltrekken is die nodig is om de tendens tot totalitarisme te boven te komen.

Desmet, M., De psychologie van totalitarisme, 2020, Pelckmans Uitgevers nv, Kalmthout
ISBN 978 94 6401 539 3

[1] https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2020/03/25/angst-voor-het-virus/

 

Creative Commons

take down
the paywall
steun ons nu!