De kapitalistische visie op Corona

De kapitalistische visie op Corona

zaterdag 11 juli 2020 09:37
Spread the love

Plots kwam de hele wereld tot stilstand. Het leven zoals we het kenden, was op enkele dagen uitgewist. Weinig mensen zullen zich verbaasd hebben over de komst van zo’n drastische gebeurtenis, maar het kwam toch nog altijd op een heel onverwacht moment.

Het is geen geheim dat we ons als mensheid oppermachtig wanen. Al jarenlang putten we de reserves van onze planeet uit en verbruiken we meer dan de planeet kan voorzien. Vooral in het westen leven we ver boven onze stand en eigenen we ons toe wat eigenlijk niet beschikbaar is. Natuurlijke reserves zullen nog enkele jaren meegaan en daarna is het onherroepelijk voorbij. Toch zet deze kennis ons er niet toe aan om te veranderen. We leven vrolijk verder zoals we het gewoon zijn en waren. We blijven onszelf vertellen dat wij als mens in de natuur de bovenhand hebben. Alles moet voor ons wijken, of het nu dieren, planten, bloemen, bomen zijn of moeder Natuur zelf. We hebben onszelf wijsgemaakt dat wij het begin- en eindpunt van de hele kringloop van het leven zijn.

Niets is minder waar natuurlijk. Het is dringend tijd dat we dit denken in vraag stellen. Het is namelijk niet meer dan een fout in ons denken. Het is ons (al beperkte) brein dat ons deze gedachte laat geloven. Dat ons brein beperkt is, hoeven we niet in vraag te stellen. Er zijn heel veel concepten die we niet kunnen bevatten en we kunnen enkel maar begrijpen wat ons brein kan bevatten. Hoog tijd dus om te gaan aanvaarden dat wij als mens niet het begin en einde zijn van alles. De aarde bestaat al miljarden jaren en minder dan 1% van die tijd bevolkt de mensheid de planeet. Dit toont al aan hoe relatief ons bestaan is en hoe onbelangrijk wij zijn in het grote plaatje. We zijn misschien de enige intelligente levensvorm in het hele universum, maar dat maakt ons op vele vlakken ook hoogmoedig en verwaand.

Ook in deze vreemde en moeilijke Corona-tijden moeten we misschien eens wat kritischer naar onszelf en onze beslissingen durven kijken. Voor de eerste keer in het bestaan van de mensheid worden we met een situatie zoals deze geconfronteerd. Nooit eerder hadden we een crisis op wereldschaal die zo duidelijk door iedereen gevoeld werd. Vooral in het westen hebben we het idee gecreëerd dat onze wereld, onze maatschappij en onze levens maakbaar zijn, maar Corona verplichtte ons om dit idee in vraag te stellen. Het leven blijkt helemaal niet zo maakbaar en er blijken toch nog altijd omstandigheden te zijn die buiten onze invloed liggen.

Toch besloten we om niet te aanvaarden. Ook al hebben we geen controle over het virus, we wilden de (illusie van) controle nog niet loslaten. Overal ter wereld werden uitzonderlijke maatregelen afgekondigd waaronder lockdowns, mondmaskers, social distancing. Een poging om de verspreiding van het virus te vertragen. Een dappere poging van de mensheid om ten strijde te trekken tegen het onvermijdelijke. De vraag die echter nog niet voldoende werd gesteld, is: wat zijn de gevolgen op lange termijn?

Dat we als mens slecht zijn in denken op lange termijn is geen geheim. Bijna al onze politieke keuzes zijn gebaseerd op kortetermijndenken. Het klimaat lijdt en we weten allemaal rationeel gezien dat we moeten ingrijpen. Toch kiezen we voor vooral passiviteit en strategieën en keuzes op korte termijn. Die zijn makkelijker en overzichtelijker, maar ze lossen niets op. Ook in de Corona-wereld kiezen we voor kortetermijndenken. Het is waar dat lockdowns de verspreiding van de ziekte wat vertraagd hebben en dat we iets meer levens konden redden daardoor. De vraag is alleen: tegen welke prijs?

Misschien is het ook belangrijk om ons af te vragen waarom een lockdown in de eerste plaats nodig was. Het is absoluut een goed argument dat we moesten vermijden dat onze ziekenhuizen en zorgcentra overspoeld raakten. Het moest behapbaar blijven voor het verzorgend personeel en het moest voorkomen dat datzelfde personeel harde keuzes moest maken over leven en dood. Waarom is echter het debat niet voldoende op gang gekomen over waarom we er op deze manier moesten voor zorgen dat het behapbaar bleef? Al decennialang maken regeringen wereldwijd de keuze om minder en minder te investeren in gezondheidszorg. Ziekenhuizen worden als bedrijven beschouwd. Ze moeten zo efficiënt mogelijk draaien en zo veel mogelijk winst opbrengen. Het personeel moet op dezelfde efficiënte manier werken: zo weinig mogelijk mensen, zo weinig mogelijk middelen, zo veel mogelijk werk verrichten. Voor menselijkheid en sociaal contact is amper nog plaats. Dat maakt dat de gezondheidszorg al jarenlang kreunt onder de druk van dit systeem en dat het personeel psychologisch zwaar lijdt. De crisis heeft die pijnpunten duidelijk blootgelegd, maar de aandacht is handig daarvan afgeleid door oneliners en angst.

De afgelopen maanden is er een cultuur van angst gegroeid. De media hebben hier opnieuw een grote rol in gespeeld door te goochelen en te gooien met cijfers over besmettingen en doden. Die cijfers werden gebruikt om alle genomen maatregelen te rechtvaardigen en te verantwoorden. Opnieuw een beetje TINA (= there is no alternative), een slogan die we maar al te goed kennen om de constante besparingen in onder andere gezondheidszorg te verantwoorden. Maar laten we een aantal dingen even van naderbij bekijken.

Is het echt zo dat er geen alternatief is? De maatregelen die nu getroffen worden, raken duidelijk een gevoelige snaar. Als mens hebben we fundamentele problemen met opgesloten zitten, van onze vrijheid beroofd worden, geen (fysiek) contact hebben met anderen. Lockdowns en social distancing gaan tegen onze menselijke natuur in. We voelen dat, want na enkele maanden beginnen veel mensen zich opstandig te voelen en alsmaar meer mensen volgen de regels veel minder nauwgezet op dan in het begin. Dat is meestal zelfs niet bewust of kwaadwillig. Maandenlang maatregelen opvolgen die tegen de menselijke natuur ingaan, dat is vermoeiend. Naast Corona zijn er nog andere wereldwijde problemen zoals de opwarming van de aarde, de armoede en de honger die onze aandacht zouden moeten opeisen. Is het dan wel aangewezen om al onze energie te verliezen aan een strijd die we waarschijnlijk toch niet kunnen winnen, gewoon omdat we niet bereid zijn om de controle af te geven?

Is het niet eens tijd ook dat we de argumenten voor de uitzonderlijke maatregelen herbekijken en zelfs in vraag stellen? Er werd ons verteld dat we de maatregelen moesten respecteren om anderen te beschermen. Maar doen we dat wel? Vooral de oudere bevolking wordt getroffen door Corona, maar het is de jongere bevolking die lijdt onder de indirecte gevolgen. Daarover later meer. Het officiële sterftecijfer wereldwijd ligt rond de 0,15%. Toch hebben we onszelf ervan overtuigd dat we ons hele sociale en maatschappelijke leven moeten stilleggen, omdat we vastberaden zijn te ‘winnen’ van Corona. Het is waar, het virus is niet onschuldig, maar geen enkel virus is volledig onschuldig. Mensen zijn altijd al gestorven. Ziekte en dood hebben altijd al deel uitgemaakt van een menselijk leven. Wat maakt deze situatie zo anders? Waarom zijn we in deze situatie zo onredelijk veel banger?

Wat ons brengt bij de volgende vraag: vanwaar komt die cultuur van angst? We worden elke dag voortdurend om de oren geslagen met cijfers: aantal nieuwe zieken, aantal nieuwe doden. In elk land worden de cijfers echter verschillend geïnterpreteerd en gepresenteerd. Het is niet duidelijk via welke maatstaven de statistieken opgebouwd worden. We zien ook nooit totaalpercentages, enkel absolute cijfers. Wanneer België 10 000 doden heeft en India 20 000, dan lijkt India het op het eerste gezicht veel slechter te doen. Wanneer we echter kijken naar percentages, zien we een heel ander beeld. Percentages zouden de cijfers meer in perspectief brengen en daardoor neemt de angst af. Waarom zijn we vastbesloten om de angst voor onszelf in stand te houden? De kans dat we besmet worden, is klein. De kans dat we eraan doodgaan, is nog kleiner. Toch lijken we te geloven dat dit de dodelijkste en gevaarlijkste ziekte is waarmee we ooit al geconfronteerd zijn. Het is hoog tijd om onze angst kritisch te bekijken en in te zien dat ze niet helemaal rationeel en gegrond is, maar vooral door externe bronnen in stand gehouden wordt. De angst zelf is ook niet onschuldig. Ze belemmert vooruitgang, ze laat ons stagneren, ze laat ons de ogen sluiten voor problemen op lange termijn.

En zo kom ik opnieuw bij de langetermijngevolgen. Waarom negeren we die op dit moment? Zoals eerder gezegd vertellen we onszelf en elkaar dat we solidair zijn met de mensen die ziek en kwetsbaar zijn. We willen die kost wat kost beschermen. We willen niemand verliezen, elk mensenleven is de moeite waard. Op het eerste gezicht een heel mooie gedachte, maar laten we eerlijk zijn: is ze realistisch? Mensen stierven ook voor Corona. Dood en lijden maken een fundamenteel deel van het leven uit. Als we eens eerlijk in eigen boezem durven kijken, moeten we dan niet toegeven dat deze gedachte ook past in onze maakbare maatschappij waarin we maar al te graag controleren wat gebeurt? We beschermen nu mensenlevens, maar dat doen we ten koste van toekomstige mensenlevens. De lockdowns hebben op sociale, maatschappelijke, psychologische, educatieve en economische schaal nu al immense gevolgen gehad. Duizenden mensen met depressies, in isolatie, duizenden mensen in eenzaamheid die niet eens een troostende knuffel mochten ontvangen, miljoenen mensen failliet, blut, werkloos, miljoenen mensen die op straat leven of terecht kwamen, miljoenen kinderen zonder degelijk onderwijs, miljoenen mensen met honger, miljoenen mensen zonder degelijk opvangnet. De lijst gaat nog eindeloos door, maar hierover zijn helemaal geen cijfers te vinden. De crisis die zich naast Corona lijkt te ontwikkelen, wordt vakkundig genegeerd. Of is het struisvogelpolitiek?

Wat de exacte gevolgen op lange termijn zullen zijn, kunnen we nu nog niet zien. Het probleem nu is eerder dat niet erkend wordt dat die gevolgen mogelijk zijn en dat mensen vastzitten in een vaak irrationele angst. Het is toch belangrijk dat we de vraag luidop durven stellen: wegen de voordelen van deze maatregelen om mensenlevens van Corona te redden op tegen de indirecte gevolgen voor onze samenlevingen? Gevolgen die we nu al zien, maar ook de toekomstige die we nu nog niet zien. Het stilleggen van de samenleving zal nieuwe uitdagingen creëren en we moeten durven erkennen dat we een hypotheek leggen bij de toekomstige generatie. Die generatie kreeg al de zware dobber van het klimaatprobleem toegeschoven, maar zal nu dus ook de uitwassen van Corona moeten aanpakken.

Angst is nooit een goede raadgever, ook niet in deze situatie. Toch hebben we de afgelopen maanden vooral angst laten regeren en ons laten adviseren door angst. Het is belangrijk dat we als mensheid meer durven aanvaarden en minder durven controleren. We moeten meer loslaten en opnieuw leren dat wij niet het begin en einde van alles zijn. Leven en dood, de kringloop van het leven. Het leven is meer dan enkel Corona. Er is nog veel andere ellende die nu genegeerd wordt, maar daarnaast ook veel moois dat we nu uit het oog aan het verliezen zijn. De kapitalistische wereld zet enkel in op winst, efficiëntie, geld en consumeren. Vanuit kapitalistisch oogpunt is het dus efficiënt om zo veel mogelijk mensenlevens te sparen, ongeacht de psychologische gevolgen. Het menselijk lichaam is daarbij het enige van waarde, onze mentale en psychologische toestand duidelijk minderwaardig daaraan. Als de hele Corona-situatie ons echter iets heeft geleerd, dan is het wel dat we enkel elkaar hebben. Menselijke connectie, menselijk contact, menselijke nabijheid, zowel fysiek als emotioneel. Als we de angst verder laten regeren, dan zal Corona ons zelfs dat afnemen. Dan zijn we in leven, maar er is geen zingeving. Wat blijft er dan nog over?

De schrijfster van het artikel woont sinds januari in India en kon COVID-19 (en de blik van het westen op het oosten) vanuit een heel ander perspectief zien.

Creative Commons

dagelijkse newsletter

take down
the paywall
steun ons nu!