Brief aan een gevangen schrijver

Brief aan een gevangen schrijver

maandag 16 september 2019 20:33

Beste Ahmet[1]

Ik schrijf je deze brief naar aanleiding van een filosofische prijsvraag[2] in mijn thuisland België en vanwege een zekere aangevoelde relevantie. De vraag luidt: “Met welk denken houden we stand in deze tijd, en durven we de toekomst aan?

Ik vraag je niet hier een antwoord op te formuleren, Ahmet, want ik geloof dat je dat recent al gedaan hebt in het boek dat je schreef over en tijdens je gevangenschap na die poging tot staatsgreep in je vaderland Turkije, nu goed drie jaar geleden.

Je boek is hier vertaald onder de titel: ‘Ik zal de wereld nooit meer zien[3] en viel mij eerst op omdat het zowat de meest aangrijpende titel is die ik sinds jaren ben tegengekomen. Niet dat ik je hierbij wil verdenken van enige sensatiezucht. Ik begrijp de dramatiek van het moment maar al te goed; de angst en de radeloosheid doorheen alles wat driftig rondzweeft in de uitzichtloze onwetendheid met gedachten en gevoelens grenzend aan de waanzin, keer op keer herbeleefd in elke seconde en elk moment van dat gevangenenverblijf, maar ik wil je wel vragen de organisatoren van bovenvermelde filosofische schrijfwedstrijd te verontschuldigen, want zij zijn ter goeder trouw.

Bovendien, het antwoord op die dubbele vraag kan vrij eenvoudig en snel gegeven worden, al ben ik mij er van bewust dat het velen en misschien ook jou tegen de borst kan stuiten. Maar het is met een conformistisch denken dat we stand zullen houden in deze tijd en tegelijkertijd de toekomst tegemoet zullen treden. Waarom ik denk dat dat zo is? Wel, omdat het altijd al zo is geweest en omdat er geen tekenen zijn dat het ooit anders zal verlopen. En jammer genoeg ben jij hiervoor een beetje mijn feitelijk bewijs geworden. Voor alle duidelijkheid, niet van dat conformistisch denken (al moet ik grof bekennen dat ik geen ander werk van je ken dan het bovenvermelde) maar wel van het tegendeel en de prijs die daarvoor wordt betaald.

Dat is geen cynisme van mijn kant, Ahmet. Je moet me geloven. Hoewel ik niet vreemd ben van enige doemdenkerij, geloof ik wel in de veerkracht, de mogelijkheid én het succes van het verzet tegen politieke en gerechtelijk almacht, tegen dictaturen en de fascistoïde vertegenwoordigers daarvan. Bovendien wil ik niet degene zijn die de hoop op beterschap keldert nog voor er sprake is van enige noodzaak. Alleen, alles op zijn tijd.
En ofschoon deze tijd in uw vaderland zeer nabij is, is daar bij ons nagenoeg nog geen sprake van. Lees: ze is nog niet aan de oppervlakte gekomen of men leeft vooralsnog in een ontkenningsfase. Noem het verwaandheid of juist dat beetje geluk, maar volgens mij is het slechts een kwestie van tijd vooraleer ook wij hier een gelijkaardige denk- en leefwereld tegemoet zullen treden. Daarvan zijn reeds enkele signalen opgevangen, maar God behoede ons, Ahmet, en ik herhaal, het is geen leedvermaak van mijn kant, maar het is pas wanneer de kelk tot op de bodem is leeggedronken dat die veerkracht en het verzet tegen de dictatuur tot volwassendom zal komen. Wat uiteraard niet wegneemt dat jouw denken en handelen hierin ook van belang is. Het zij gezegd.

Toch moeten we ook erkennen dat de vooruitgangsgedachte, zoals vaak aangenomen in historische, filosofische en menige andere contexten, een beetje van een misvatting is, want gestoeld op vooringenomenheid. En ik ga hierin misschien nogal wat kort door de bocht, maar feitelijk bestaat die niet. Ik kom daar later op terug.

Een conformistisch denken daarentegen laat een zorgeloos bestaan toe. Een leven wars van de hetze waarin de moderne mens zich denkt te bewegen, want het zit allemaal maar tussen ons beider oren. Is het niet? Dus voor mij is het simpel en ik vertel overigens niets nieuws, grote denkers wier naam ik hier niet durf te vernoemen uit schrik dat ik ze verkeerd zou citeren hebben het reeds zoveel beter weten formuleren dan ikzelf: het vrije denken moet stoppen om eens gedrenkt in totale apathie of wezenloosheid, de mogelijkheid te bieden zich los te maken van de bedwelmende gedachte dat we geschiedenis nodig hebben om de toekomst aan te durven. Inderdaad hekel ik hiermee het mijns inziens onzinnige van de initiële prijsvraag, alsof we echt een gedachte of een denken nodig hebben om de toekomst aan te kunnen wanneer er ook zoiets bestaat als het conformistisch denken of, verder doordacht, de zeemzoete blindheid van de gewetenloze, narcistische en dissociatief handelende mens. Een mensdier, gedreven door impulsen en reflexen. Meer niet. En waarom ook niet? Bovendien, hoe zou jij de wereld vandaag anders omschrijven wanneer je het grote(re) plaatje bekijkt?

Dat conformistisch denken heeft zich volgens mij overigens reeds diep in onze wereld en ons handelen ingebed. Wie onlangs al eens een smartphone heeft opgestart of regelmatig een online formuliertje invult, die weet meteen dat wie zich conformeert geen problemen ervaart. Wie echter per abuis een onvolledig adres invoert of bijvoorbeeld de schrijfwijze van een geboortedatum lichtjes anders opvat, die krijgt kordaat een foutmelding op het scherm(pje) te zien en wordt resoluut uitgesloten van verdere deelname. Ad infinitum. Of tracht maar eens om niet akkoord te gaan met de voorgestelde privacy policy. Om maar te zeggen, Ahmet, dat we allemaal netjes in formats gedirigeerd worden tot dat schaapachtig conformistisch denken. Dus waarom zouden we ons nog verzetten?

En dan heb ik het nog niet eens over het feit dat men van alles een wedstrijd maakt. Heus, Ahmet, je moet mij geloven. Zo krijgt de winnaar van deze essaywedstrijd hier zo maar eventjes € 1000. Nu heb ik nog nooit met een wedstrijd meegedaan en was ik dat ook niet van plan tot het idee tot mij kwam om juist dat door de mangel te draaien. Want zeg nu zelf, Ahmet, die € 1000, dat is toch een habbekrats in vergelijking met het vele denk- en schrijfwerk dat een essay, laat staan een filosofische verhandeling of een literair werk met zich meebrengt. Maar het gaat niet zozeer over het bedrag uiteraard. Het gaat over het feit dat men er überhaupt geld aan geeft. Want maken ze zo immers geen hoeren van ons, Ahmet? En zijn zij dan niet de pooiers? En ligt dan juist daar niet de ongerijmdheid?

Welja, Ahmet, je hebt gelijk, misschien moet ik mijn stelling over die vooruitgangsgedachte van daarnet nu reeds bijstellen en zeggen dat het juist allemaal zelfs nog wat dieper en verder gaat dan voorheen en dat er dus eerder sprake is van een achteruitgangsgedachte dan van een vooruitgangsgedachte. Want om het allemaal nog wat mooier te maken worden er aan de prijsvraag ook nog restricties verbonden. Zo mag het essay, op straffe van diskwalificatie, niet langer zijn dan tweeduizend woorden. Stel je voor, Ahmet, je zal maar een betoog geven waar je leven van afhangt, en meer zelfs: hét leven in het algemeen, want het gaat hier over de toekomst, en het wordt geweigerd omwille van het feit dat je een schrijver bent die wat meer woorden nodig heeft dan de andere. Omdat je bijvoorbeeld gelooft dat nuanceringen belangrijk zijn, dat er niet genoeg voorbeelden gegeven kunnen worden of gewoon omwille van de rijkdom en de mogelijkheden van je eigen taal. Klinkt jou dat allemaal niet bekend in de oren? En daar heb je het weer, Ahmet, duizenden jaren van evolutie om terug te keren tot de barre essentie: taal is niet gemaakt voor de communicatie, maar om te onderscheiden.

Dit om maar te zeggen dat het niet goed met ons gaat, Ahmet. Niet omdat ook daarover altijd wordt getwist. Zoals over alles wordt getwist en zoals ook twisten de manier bij uitstek is om het leven onderuit te halen in de beste filosofische zin van het woord, maar het gaat niet goed met ons omdat na het twisten de verliezer, ondanks het bestaan van mooie woorden zoals ‘vrijheid’ en ‘emancipatie’, tegenwoordig steevast het gelag betaald. En ook daar ben jij helaas weer een mooi voorbeeld van geworden.

Misschien is het een troost dat dat in het verleden ook niet anders was. Ik ben ervan overtuigd dat die troost behoorlijk mager is. Die is mager om de eenvoudige reden dat je bijvoorbeeld maar één keer kan sterven om je gelijk te halen. En dat je misschien liever nog even wacht met je grote wereldveranderende gedachte van stal te halen tot op het moment dat het echt nodig is, of gewoon omdat die gedachte nog in volle ontwikkeling is en dat je er de juiste nuance nog niet aan hebt kunnen geven of nog niet genoeg voorbeelden ter staving hebt gevonden.

Want als er al iets cynisch is aan jouw verhaal, Ahmet, dan is het wel dat je nog niet eens voor je meesterwerk in de gevangenis bent beland, maar vanwege een zogenaamde ‘subliminale boodschap’. Zeg maar een mooie woordspeling ten voordele van een mislukte staatsgreep waarvan ik overigens vermoed dat jullie Grootmeester er eigenhandig achter zat. Waarom ik dat vermoed? Wel gewoon omdat het kan! Omdat het de meest plausibele verklaring is en verder ook omdat hij er het bakhuis voor heeft. Want zeg nu zelf, Ahmet, die politieke zuivering die erop volgde, was dat niet hallucinant welgekomen voor die Tovenaar van het nieuwe Ozmaanse Rijk? En ik schrijf dit alles niet als een misplaatste vorm van een of ander superioriteitsgevoel omdat het voor mij allemaal ver weg in Turkije gaande is, maar wordt filosofie (en literatuur) hiermee niet herleid tot een loutere bewaker van de moraal? En zo ja, dewelke mag het dan zijn in een wereld waarin de leugens niet meer van de waarheid te onderscheiden zijn?

Verder durf ik er mijn hand voor in het vuur te steken dat die filosofische prijsvraag hier niet meer is dan een verdoken manier om op zoek te gaan naar nieuw jeugdig talent. Lees, men zoekt de volgende jonge spring-in-’t veld-filosoof (m/v/o) die ad rem, eloquent en extravert genoeg is om zich zonder veel poeha (of juist met een overschot aan poeha) in deze gekke wereld te nestelen en die de onderlinge concurrentie tussen schrijvers en filosofen verder moet aanwakkeren. Nu het nog kan. En liefst van al nog met een niet onaangenaam gezichtje zodat er voor de televisie- en portrettenmakers ook nog iets te rapen valt. Kwestie van het marktaandeel wat te kunnen maximaliseren, of hoe heet zoiets?

Hoe het allemaal zover is kunnen komen? Daar heb ik niet meteen een pasklaar antwoord op, maar
wie vandaag stand wil houden en de toekomst tegemoet wil rijden, doet dat op de trein van de consumptie en digitale revolutie zoals die zich aankondigt en conform zoals die loopt.

Ik wil eindigen, Ahmet, met het poseren van mijn stelling, ofschoon het eigenlijk nog veel te vroeg is. Maar de woordenteller op mijn computerprogramma is onverbiddelijk. De stelling luidt: het idee dat dwarsliggers nodig zijn om de trein op de rails te houden, dat is achterhaald. Dat was al zo sinds de uitvinding van de monorail, maar taal hinkt altijd een beetje achterop als het erop aankomt om grote veranderingen te verwoorden. Misschien wel omdat het voorbehouden is aan de geschiedschrijvers en niet aan de poëten onder ons.

Gelukkig zijn we ondertussen met zovelen, Ahmet, de verstotenen en de vervolgden, dat ook velen zich afvragen waarvoor die markt eigenlijk wel goed is behalve dan voor het vullen van de zakken van de enkelingen. Wees dus gerust, de redding is nabij. En een conformistisch denken, dat heb je juist, dat is gewoon een achteruitgangsgedachte waar we de toekomst steeds weer mee begiftigen.

Ik hoop dat het jou wat kan sterken in die eenzame kerker daar in Turkije. Uit de grond van mijn hart hoop en geloof ik dat die gerechtsperikelen van jou spoedig van de baan zullen zijn, want schrijvers horen niet thuis in gevangenissen. Noch enig ander mens wat mij betreft, maar dat is voer voor een ander essay. Ik zal er mijn Turkse vrienden op aanspreken of althans wanneer ik die € 1000 heb binnengehaald Amnesty International er een duwtje in de rug mee geven.

Het gaat je goed.
Vriendelijke groet
Frank

 

[1] https://www.nrc.nl/nieuws/2019/09/03/de-rancune-van-de-machtigen-jegens-schrijvers-verandert-nooit-a3972090

[2] https://hetzoekendhert.be/
https://www.rektoverso.be/artikel/essaywedstrijd-onze-shortlist

[3] https://www.debezigebij.nl/boeken/ik-zal-de-wereld-nooit-meer-zien/

Creative Commons

dagelijkse newsletter

take down
the paywall
steun ons nu!