De community ruimte is een vrije online ruimte (blog) waar vrijwilligers en organisaties hun opinies kunnen publiceren. De standpunten vermeld in deze community reflecteren niet noodzakelijk de redactionele lijn van DeWereldMorgen.be. De verantwoordelijkheid over de inhoud ligt bij de auteur.

Brief aan Dominique Willaert.

Brief aan Dominique Willaert.

zondag 24 januari 2021 20:20
Spread the love

Beste Dominique.

Ik wil reageren op je fb-post van 22 januari, waarin je met een link naar het interview met Matthias Desmet[1], diens verwijzingen naar het werk van Hannah Arendt op de korrel neemt.
Ik doe dit via deze weg om het debat open te trekken, mogelijks meer mensen te kunnen bereiken en omdat deze lang uitgevallen reactie niet zomaar op je persoonlijke pagina past natuurlijk.

Ik citeer (voor een beter begrip) eerst je eigen bewoording:
Zelf observeer ik een opvallend gebrek aan argumenten en tegenargumenten die deze discussie tot een debatwaardig niveau kan tillen.
Het denken en werk van Hannah Arendt wordt om de haverklap geciteerd, maar dikwijls bijzonder onzorgvuldig. Arendts werk over het totalitarisme is helemaal niet van toepassing op de genomen maatregelen, durf ik in alle bescheidenheid te denken. De situatie van de Oeigoeren in China, de Rohinya crisis in Myanmar: deze bevolkingsgroepen mag je als slachtoffers van totalitarisme beschouwen, niet de bevolkingsgroepen die ‘de avondklok’, de sluiting van de horeca en andere coronamaatregelen moet ‘ondergaan’.
Arendts werk wordt te pas en te onpas misbruikt.”

Dit klinkt nogal kregelig als je het mij vraagt. En alsof het issue geen debat waardig is, maar dit nu terzijde. Ik heb het bewuste artikel/interview nog eens doorgenomen en ik kan eerlijk gezegd geen enkel moment vinden waarin de Matthias Desmet, Arendts werk onzorgvuldig, foutief of te onpas heeft geciteerd. Ik zal je dan ook aan het einde van deze brief gekomen nadrukkelijk uitdagen uw bewering te staven.

Maar nu even dit: “De tirannie van de logiciteit begint met de onderwerping van de geest aan de logica als een nooit eindigend proces, waarop de mens steunt om zijn gedachten voort te brengen.”

Je raadt het vast, ook dit is Hannah Arendt. En voor alles wat ik hier zeg zal ik verder refereren naar het werk dat ik zopas gelezen heb in deze uitgave: Arendt, H, Totalitarisme, 2020 (Ned. vert., vierde oplage) Boom, Amsterdam. Al vermeld ik er meteen bij dat ik ook andere werken van haar recent gelezen heb: Eichmann in Jeruzalem, de banaliteit van het kaad (12e druk, 2020, Olympus (Atlas), Amsterdam); Geweld, macht en onmacht (Ned. vert. 1970, Spectrum, Utrecht) en (nog volop bezig) De menselijke conditie (5e druk, 2018, Boom, Amsterdam). Dat maakt mij natuurlijk nog geen expert in Arendts werk. Het maakt wel dat ik een en ander kan plaatsen en mij de moed verschaf om uw bewering te contesteren.

Bovenstaand citaat van Arendt valt hoe dan ook te lezen op pagina 341 van Totalitarisme. Die tirannie van de logica is immers (volgens Arendt) die innerlijke dwang welke totalitaire heersers gebruiken met het oog op de mobilisatie van mensen. Anders gezegd: “Het klaarstomen van slachtoffers en uitvoerders, waaraan het totalitarisme behoefte heeft, gebeurt niet door de ideologie zelf, maar door de inherente logiciteit van de ideologie.”(p. 340) Arendt spreekt hier over het principe van wie A zegt moet ook B zeggen. En C, enzovoort. “Het rijtje af tot aan het einde van het moorddadige alfabet.” (p. 340)

Maar, wat heeft dit nu met de coronamaatregelen te maken? Welnu, de logica in het coronariedeltje is dat om deze virale infectie te bestrijden, isolement, quarantaine en lockdown nodig is. Ondertussen moet ik daar voor de volledigheid ook nog testen en vaccineren aan toevoegen. En het tijdelijk isoleren van mensen kan dan al wetenschappelijk en medisch te verantwoorden zijn vanwege die bovenvermelde logica, toch zijn daar enkele niet te miskennen vragen bij te stellen. Vooreerst: hoelang mag dit isolement dan wel niet duren? Ten tweede, wie poogt men daarbij te isoleren? En ten derde, worden hiermee niet enkele fundamentele rechten geschonden?

Die derde vraag is meteen de eenvoudigste om te beantwoorden. Grondwetspecialisten hebben al aangegeven dat de avondklok een duidelijke schending is van ons grondrecht. Ze is daarenboven buitenproportioneel en heeft in se ondertussen ook al lang geen tijdelijk karakter meer. Tijdelijk zou bijvoorbeeld 48u kunnen zijn. Maar ondertussen zijn we reeds enkele maanden verder en, onrustwekkender wat mij betreft, is dat er ook geen enkel vooruitzicht is waarop die maatregelen zouden worden afgeschaft. Kortom men maakt van een uitzonderingsregel een algemeen verworven zaak om fundamentele grondrechten, waaronder het recht van verenigen of betogen te fnuiken. Dat lijkt mij toch wel een zeer perverse manier van handelen (maar over de perversiteit van de maatregelen later mogelijk meer). Hierbij chanteert men ook nog eens de hele bevolking om iets gedaan te krijgen wat.., ja wat is eigenlijk de bedoeling van dat hele gedoe?
De curve afvlakken? De curve verpletteren? Het virus verslaan? De ziekenhuizen ontlasten? Iedereen met een experimenteel vaccin in het bloed opzadelen? Winstzekerheid voor de big-farma garanderen? Of een ratjetoe van dat alles, waarbij het doel elk middel heiligt?

Maar dit alles lijkt u niet te verontrusten en onze beleidsmensen hebben het goede met ons voor, zo hoor ik u dan denken. Correctie, onze ministers hebben altijd het goede met ons voor en macht wordt na elke crisissituatie gewoon weer netjes teruggegeven aan het parlement en de zetelende verkozenen. Geen vuiltje aan de lucht.

Het valt, om terug naar de essentie te gaan, volgens mij niet te weerleggen dat Arendt haarfijn uit de doeken doet hoe totalitaire regimes-in-spe er alles aan deden (en doen) om een beweging op gang te brengen die wars van alle logica en wars van alle bestaande en of gekende politieke bewegingen en alle ter beschikking staande rechtsmiddelen, hun doel willen bereiken. Het revolutionaire aspect van het totalitarisme is overigens geen nieuwe ontdekking of enkel toe te schrijven aan H. Arendt. Hermann Rauschning, Duits conservatief parlementslid en voormalig lid van de NSDAP, beschreef in 1939 in ‘De Nihilistische Revolutie’ dat aspect eveneens al uitvoerig.
In elk geval, het doel van de beweging is de totale overheersing. Volgens Arendt komt dit tenslotte neer op de totale vernietiging (van het mensdom). Maar zover zijn we nog niet.

Dat er in alle kritieken op de coronamaatregelen te weinig sprake is van een ‘wij’, zoals je aan het einde van je fb-post stelt, beaam ik slechts ten dele. Het hangt er natuurlijk van af waar en wat je leest. Wie of wat je te horen krijgt. Zo was er eind augustus bijvoorbeeld het voorstel[2] om het beleid om te gooien, net zoals her en der wel degelijk meerdere alternatieven werden geuit en voorgesteld. Ze werden echter niet gehoord en soms werden ze zelfs bewust opzij geschoven. Stemmen werden gecensureerd, anderen voorgetrokken. Men koos tenslotte voor de pervertering. In plaats van meer ziekenhuispersoneel, meer IC-bedden, meer middelen enzovoort, kortom i.p.v. een betere zorgverlening gebaseerd op solidariteit koos men voor een schuldverplaatsing die m.i.[3] voornamelijk het deficit van de neoliberale politiek van de afgelopen decennia moest maskeren.

Belangrijk hierin is trouwens de volgende vraag: waarom zouden we geloven dat die mensen of die politieke partijen die decennialang de zorg hebben afgebouwd, vandaag bereid zouden zijn al die besparingen terug te draaien? Ja, waarom zouden we geloven dat zij die aan de basis liggen van de ernst van de gevolgen, plots met de juiste oplossingen voor de dag zouden komen?

Dit gezegd zijnde begrijp ik enigszins wel dat de kernvraag waarrond Arendts werk en onderzoek zich in hoofdzaak concentreert (namelijk: hoe is het kunnen gebeuren dat duizenden, neen honderdduizenden mensen zich ogenschijnlijk zonder enige vorm van protest naar de goelag of de gasovens hebben kunnen laten leiden?) op het eerste zicht misschien niet meteen te vergelijken valt met wat wij nu meemaken. Maar wat Arendts werk in deze belangrijk maakt, is dat het laat zien dat totalitarisme, zo het al een vaststaand of beter gezegd, een immobiel en grijpbaar gegeven is, een gevolg is van een proces. Arendt onderscheidt immers zowel een pre-totalitaire fase naar aanloop van, en een totalitaire fase.

Nu lees ik in het interview met MD duidelijk enkel verwijzingen naar de pre-totalitaire fase. Het is een fase waarin (volgens Arendt) o.a. een air van wetenschappelijkheid opduikt (die nadien volslagen onbelangrijk wordt), waarin een zekere vorm van terreur heerst (die nadien nog harder toeslaat), waar censuur en propaganda hand in hand gaan, waarin de klassenmaatschappij ontbonden wordt en waarin nieuwe massa’s ontstaan. Massa’s waarin individuen op zichzelf geworpen worden, in isolement of afzondering leven en geen verbinding meer (kunnen) vinden, zowel in het politieke als in het sociale leven, en waarin hen als individu op de koop toe nog een reeks rechten worden ontzegd. Arendt spreekt over geatomiseerde individuen of de geatomiseerde massa. Noot: “Massa’s worden niet samengehouden door het bewustzijn van een gemeenschappelijk belang. De term massa is alleen van toepassing waar we te maken hebben met mensen die, hetzij omwille van hun pure aantal, hetzij omwille van hun onverschilligheid, hetzij omwille van een combinatie van beide factoren, niet geïntegreerd kunnen worden in om het even welke organisatie met een gemeenschappelijk belang.” (p.74)

Op geen enkel moment beweert de geïnterviewde dus dat we momenteel effectief in een totalitaire staat leven. Ik zou dan ook zeggen, wees gerust. Maar blijf toch maar waakzaam. Dat laatste is trouwens ook het besluit van Hannah Arendt zelf. Want er blijft natuurlijk het feit dat “de crisis van onze tijd, en haar centrale ervaring, een heel nieuwe regeringsvorm hebben voortgebracht, waarmee wij heel waarschijnlijk blijvend opgezadeld zitten, als met een mogelijkheid en een altijd aanwezig gevaar.” (p. 350)

Arendt beschreef het totalitarisme dus niet enkel als een volslagen nieuwe regeringsvorm (naast reeds bestaande vormen zoals het dictatorschap, de tirannie of de monarchie) maar was zich ook bewust van het feit dat er voortaan altijd rekening mee zal moeten gehouden worden en later nog, men leze haar voorwoord bij de derde uitgave van 1966 (p. 48 – 49), dat het totalitarisme nog andere verschijningsvormen kon aannemen ook! Ze verwees daarbij naar het communisme in China, waar na de pre-totalitaire fase (in tegenstelling tot haar eerdere bewering) ogenschijnlijk geen grote zuiveringen en of massamoorden hebben plaatsgehad. Maar toen waren er waarschijnlijk nog geen Oeigoeren in het spel.

Dat laatste is een sneer van mij naar jouw verwijzing naar die bevolkingsgroep, omdat ik vind dat dergelijke vergelijking voorbij gaat aan de nuance die zowel Arendt in haar werk als MD in het interview, duidelijk wel aangeven. Bovendien schuilt er nog een gevaarlijkere gedachtegang achter uw verwijzing. Dat met die vergelijking in het achterhoofd, het hier best ook eerst nog wat erger mag worden alvorens men kan/mag spreken over totalitarisme en alvorens steen en been te gaan klagen over het beleid van onze politici.

Ik zou juist denken dat een van de voordelen van wetenschappelijk onderzoek, zoals dat van Arendt, is dat men er achteraf over kan nadenken, praten en discussiëren. Dat men het kan analyseren en kan toetsen aan andere en nieuwe situaties.

Ik vermoed dat je verwijzing en de enkele reacties die volgden op je fb-post van vast even goedbedoelende en rechtgeaarde burgers dan ook eerder is ingegeven door een zekere angst om in die spiegel van onze samenleving te kijken. Net datgene wat Arendt ook met haar gehele werk (of toch minstens die werken die ik van haar gelezen heb) heeft getracht te doen. Met een open vizier kijken, begrijpen en verklaren. Lees maar: “Begrijpen betekent dat men de last van onze eeuw onderzoekt en bewust draagt – niet dat men het bestaan ervan ontkent, noch dat men er gedwee voor zwicht. Kortom, begrijpen betekent dat men aandachtig, zonder vooringenomenheid, de confrontatie aangaat met, en weestand biedt aan de werkelijkheid – wat die ook moge zijn.” (p. 41 Woord vooraf bij eerste uitgave, 1951)

De (concentratie)kampen waren voor Arendt trouwens de essentie van dat totalitarisme. Daar waar de mens volledig ontdaan werd van zijn mens-zijn en gerust kon worden verdelgd of kon wegteren in de vergetelheid, maar waar ook naar hartenlust werd geëxperimenteerd. Ik moet je niet vertellen dat wij ook nu over dergelijke kampen beschikken. Ze staan verspreid langsheen de zuidelijke kustlijn van Europa en in Noord-Afrika. Soms kan je ze vinden in Parijs, Calais of Duinkerken. Al worden die laatsten met de regelmaat van de klok wel vakkundig ontruimd zonder dat er een haan naar kraait. Ik vertel je niets nieuws. Ik denk echter wel dat Arendt het bestaan van deze kampen vandaag ook zonder meer als voorwaarde zou beschouwen van onze huidige samenleving. (Vergelijk hiermee eveneens het denken van G. Agamben in Homo sacer.) Het is in elk geval hoe hun bestaan vandaag gerechtvaardigd wordt. Want zij (de kampen) beschermen onze manier van leven! We kunnen hen (de vluchtelingen, de asielzoekers, de dutsen, de gelukzoekers, …) toch niet allemaal binnenlaten of redden? Dat kan onze sociale zekerheid niet aan, enzovoort. Dat is de retoriek. Jij en ik weten natuurlijk dat dat loze beweringen zijn, maar het gros van de mensen? Wat denk je?

Terwijl de echte vijand, of beter gezegd, de echte bedreiging voor onze sociale zekerheid en ons samenlevingsmodel, uiteraard niet van buitenaf komt, maar gewoon intern aanwezig is. Het zit in de manier waarop hier aan politiek wordt gedaan en aan de manier waarop die politiek de mensen benadert. En het geval wil nu juist dat een van de mechanismen van dat pre-totalitarisme, de medeplichtigheid is van de massa. Want het totalitarisme zoekt haar beulen (én slachtoffers) op in de massa’s die ze zelf creëert. De autoriteiten doen hierbij zelf quasi niets. Ze laten het vooral gebeuren. (Een vergelijking met Trumps meute die vorige week het Capitool bestormde is exemplarisch.)

Bovenstaande redenering (over het bestaan en het nut van de kampen) wordt dus wel degelijk in onze naam uitgevoerd en wij worden op deze manier wel degelijk medeplichtig gemaakt aan/met dat beleid. Op eenzelfde manier worden de huidige maatregelen inzake corona in onze naam uitgevoerd: het is om onze eigen gezondheid en ons gezondheidsstelsel te redden (van overbelasting, crash, et cetera). Hierbij stel ik vast dat – bijvoorbeeld – het isoleren van de stervenden vandaag de dag (onder het mom van mogelijke coronabesmetting en volgens de heersende tirannie van de logiciteit) een van de meest tegen-menselijke daden is die je ook maar kan invoeren. Het staat voor mij gelijk met het ontkennen van de menselijkheid. Zowel ten opzichte van de stervenden als de nabestaanden. En het is net datgene wat ook totalitaire regimes bewerkstelligen. Want ja, de ontmenselijking heeft een doel.

Wat H. Arendt daarover zegt, lees je bijvoorbeeld hier: “Niet de prikkeldraad, maar de kundig gefabriceerde onwerkelijkheid van hen die erdoor ingesloten worden, roept zulke enorme wreedheden op en geeft die uitroeiing uiteindelijk het uitzicht van een perfect normale maatregel.” (p 272)

Ik citeer lustig verder: “De heersers zelf pretenderen niet rechtvaardig of wijs te zijn, maar alleen de historische of natuurlijke wetten uit te voeren; ze passen geen wetten toe, maar voeren een beweging uit, overeenkomstig haar inherente wet.” (p.327) En verder: “Ze (de totalitaire regering) vernietigd bovenal de eerste en essentiële vereiste voor elke vrijheid, het eenvoudige vermogen om te bewegen, dat ruimte nodig heeft om te bestaan.” (p. 329)
Tenslotte nog: “Een geïsoleerd mens die zijn plaats in het politieke domein van het handelen verloren heeft, wordt ook door de wereld der dingen in de steek gelaten.” (p. 344)

En er zijn nog tal van vergelijkingspunten mogelijk met het werk van H. Arendt over totalitarisme en de huidige maatregelen tegen corona. Ik noem er een paar: de creatie van een objectieve vijand (nu de anti-vaxxers, de complotgekkies of zij ‘die-maar-eens-een-weekendje-op-intensive-care-zouden-moeten-gaan-staan’) en het feit dat er koste nog moeite worden gespaard om een zeker/onzeker doel te bereiken en dat laatste dan nog in economisch precaire tijden! Maar dat alles lijk je dus niet echt relevant of een discussie waardig te vinden? Het moet dieper gaan, lijk je tevens te willen zeggen. Wezenlijker, misschien? Wel, wat mij betreft moet er niet zozeer een diepzinnig debat gehouden worden. Er moet vooral op menselijk niveau gehandeld worden. Die maatregelen moeten op de schop. Stuk voor stuk. Misschien met uitsluitsel van de financiële steunmaatregelen voor de getroffenen van dat beleid, maar daarvoor wordt allicht beter een volledig nieuwe regeling ontworpen. Ja, een die misschien ineens alle mensen een betere economische ondersteuning geeft, hogere lonen, betere werkomstandigheden, en alles wat we verder nog willen: een betere leven en tout court een gezondere wereld. Maar in de eerste plaats moeten hulpbehoevenden en zieken zonder onderscheidt geholpen worden in de best mogelijke omstandigheden. Dat is alles. Zijn er tekorten in de ziekenhuizen, WZC en ander zorginstellingen, dan moeten ze aangevuld. Zijn er noden in de ziekenhuizen, de WZC en andere zorginstellingen, dan moeten ze gelenigd. Niet elders. Niets meer, niets minder.

Je hebt natuurlijk gelijk dat er geen directe vergelijking mogelijk is met het aantal slachtoffers of met het soort slachtoffers die zijn gevallen ten gevolge van het totalitarisme. Zowel in het verleden als in het heden. Maar: “Gewone (normale) mensen weten niet dat alles mogelijk is[4].” en de vergelijking en de verwijzingen naar Arendts werk zijn boven alles een vergelijking van de wetenschappelijke methode over hoe massavorming, massa-indoctrinatie, massaoverheersing en tenslotte ook massavernietiging tot stand zijn kunnen komen.

Dit gezegd zijnde kijk ik toch uit naar je motivering om aan te tonen waar in het aangehaalde interview met MD, het werk van H. Arendt, onzorgvuldig, foutief of te onpas werd geciteerd.

Trouwens ook MD geeft aan dat het over meer gaat dan een gezondheidscrisis, nl. dat het ‘een diepgaande maatschappelijke en zelfs culturele crisis’ is. Bovenop de zoveelste economische crisis zou ik er ook nog aan willen toevoegen en dat ‘de hypnotiserende werking van een verhaal enkel doorbroken kan worden als er ook een ander verhaal klinkt.’

 

Tot zover.
Tegen de barbarij.

Vriendelijke groet
Frank Colle

[1] https://www.dewereldmorgen.be/community/mattias-desmet-professor-klinische-psychologie-coronamaatregelen-onthullen-totalitaire-trekken/

[2] https://www.tijd.be/opinie/algemeen/het-huidige-coronabeleid-moet-omgegooid-worden/10247504.html

[3] https://www.dewereldmorgen.be/community/de-grote-maskerade/

[4] Citaat in Totalitarisme op P. 260. Afkomstig uit: Rousset, David, The Other Kingdom, New York, 1947. Arendt verwijst hiermee naar de ‘onwerkelijkheid’ van het gebeurde of de onmogelijkheid als mens om de vernietiging van de mens te kunnen begrijpen.

Creative Commons

dagelijkse newsletter

take down
the paywall
steun ons nu!