De spiegel van Europa: 24 jaar AKP-heerschappij en de strijd voor een democratisch front
Wat gebeurt er als extreemrechts aan de macht komt? Wat verandert er concreet wanneer deze partijen de macht grijpen? Hoe worden eerlijke verkiezingen, de onafhankelijkheid van instellingen, werknemersrechten en het milieu vernietigd?
Om de dreiging voor Europa te begrijpen, hoeven we niet ver te zoeken. We kunnen kijken naar het snijpunt tussen Oost en West: Turkije. De meer dan 24 jaar lange regeerpraktijk van de Partij voor Gerechtigheid en Ontwikkeling (AKP) vormt het meest geïnstitutionaliseerde laboratorium van hoe een rechts-populistische beweging stapsgewijs de staat overneemt en het regime transformeert.
Het begon met een gematigd en liberaal masker
Toen de AKP begin jaren 2000 aan de macht kwam, verschool zij zich het masker van 'gematigde islam', 'conservatieve democratie' en 'liberale hervormingsgeest'. Terwijl ze populistische economische beloften deed aan een door crisis getroffen bevolking, won ze de steun van liberale kringen met een discours van anti-voogdij en vrijheid.
In haar beginjaren bond de AKP de armere bevolkingslagen aan zich door gunsten te verlenen en door het inzetten van gemeentelijke en statelijke middelen. Toen de partij echter geen passieve instemming meer kon genereren, liet ze haar autoritaire gelaat zien.
Na het verlies bij de verkiezingen van juni 2015 weigerde de AKP de uitslag de facto te aanvaarden. In de schaduw van bloedige aanslagen in Suruç en Ankara werden de verkiezingen herhaald, waarna onder een dekmantel van 'veiligheidsbeleid' en een coalitie met de extreemrechtse MHP de opbouw van een 'eenmansregime' werd ingezet.
Toen de partij geen passieve instemming meer kon genereren, liet ze haar autoritaire gelaat zien
Met de noodtoestand (OHAL) en decreten (KHK) na de couppoging van 15 juli 2016 werden niet alleen sympathisanten van de Gülen-beweging, maar ook tienduizenden linkse, Koerdische, feministische en mensenrechtenactivisten uit de openbare dienst ontslagen. HDP-co-voorzitters Selahattin Demirtaş en Figen Yüksekdağ (een linkse, pro-Koerdische partij) werden gevangengezet en blijven tot op heden opgesloten, ondanks bindende uitspraken van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM). In Koerdische gemeenten werden democratisch verkozen burgemeesters vervangen door regeringscommissarissen (kayyum), waarmee het kiesrecht de facto werd ingetrokken.
Buiten de grenzen leidden militaire interventies in Syrië tot de bezetting van steden als Efrîn, Serêkaniyê en Girê Spî, met gedwongen demografische verschuivingen tot gevolg. Jihadistische paramilitaire groepen (het zogeheten Syrisch Nationaal Leger - SNA) werden als huurlingen ingezet van Libië tot Karabach. Recent worden ook de grootste oppositiepartij CHP en haar verkozen lokale bestuurders geviseerd door het gerecht, om zo de laatste bolwerken van de oppositie te ontmantelen.
"Bij ontbreken van links alternatief consolideert rechts de massa via 'de Ander'"
We spraken diepgaand over de ervaringen met autoritarisme in Turkije, de mechanismen achter de opkomst van rechts-populisme en de lessen voor Europa met Kezban Konukçu, feministisch en socialistisch activiste en parlementslid voor de DEM Parti in Istanboel. Konukçu analyseert de politieke transformatie van Turkije over de afgelopen kwarteeuw in het licht van de crises van het kapitalisme en de mondiale rechtse politiek: "De AKP kwam met een vrijheidsdiscours, maar werd autoritair toen instemming wegviel."
Konukçu vat de opkomst en de machtsbestendiging van de AKP als volgt samen: "Bij haar aantreden voedde de AKP zich met de historische spanningslijn tussen de kemalistische staatsideologie en de politieke islam. Tegenover het kemalisme, dat Koerden, de politieke islam en communisten uitsloot, presenteerde de AKP zichzelf met het masker van 'gematigde islamiet' en slachtoffer. Erdoğan, die opkwam als de benadeelde van het legeringrijpen van 28 februari 1997, won de verkiezingen van 2002 door zich te presenteren als een strijder voor vrijheden tegen de militaire voogdij, geholpen door de onmacht van het centrumlinks en centrumrechts."
"De AKP bond de armen aan zich via gunsten en won zelfs de steun van liberaal-links rond het hoofddoekenverbod. Maar na de Oslo-gesprekken (2009-2011) en de Gezi- en Kobane-protesten keerde het tij. Toen de AKP in 2015 zijn meerderheid verloor, aanvaardde de partij de uitslag niet."
"Na de aanslagen in Suruç en Ankara organiseerde de partij samen met de MHP een eenmansregime en een wetteloze autoritaire staat. Een regime dat geen democratische instemming meer kan genereren, probeert vandaag te overleven door het recht volledig te negeren en te speculeren op de interne verdeeldheid van de oppositie."
"Wanneer een links alternatief ontbreekt in tijden van crisis, richt de massa zich op 'de Ander'"
Konukçu wijst op de structurele oorzaken achter de wereldwijde opkomst van extreemrechts en de wijze waarop de crisissituatie van werknemers wordt gemanipuleerd: "In historische periodes waarin het kapitalisme diepe economische en institutionele crises doormaakt, hebben de meest gedupeerde klassen — de arbeiders en onderdrukten — historisch gezien gevochten voor anti-kapitalistische en anti-imperialistische alternatieven, of het kapitaal gedwongen tot het opbouwen van een welvaartsstaat."
"Vandaag bevinden we ons echter in een periode waarin, na de val van het reëel bestaande socialisme, een zichtbaar links alternatief grotendeels ontbreekt. In die leegte proberen mensen de crisis niet op te lossen door zich te organiseren, maar richten ze zich tegen de zondebokken die door rechts worden aangewezen."
"In Europa zijn dat primair migranten, in onze regio zien we dat voornamelijk vrouwen en LGBTQ+'ers het doelwit worden onder de dekmantel van 'het gezin', waarmee een patriarchaal, kapitalistisch en fascistoïde discours wordt opgebouwd. Ook de Koerdische eisen voor vrede en gelijkheid worden met dezelfde veiligheidsretoriek en criminalisering onderdrukt."
Konukçu benadrukt dat een gezamenlijke strijd tegen de opkomende rechtse en autoritaire regimes op wereldschaal noodzakelijk is: "Het is een levensbelangrijke taak om op te staan tegen de uitbuiting van de armen, de gigantische herverdeling van rijkdom naar de elites en de kosten die via het neoliberale beleid op het volk worden afgewenteld, alsook om de eis voor vrede van het Koerdische volk te ondersteunen. We moeten het breedst mogelijke 'antifascistische democratische front' bouwen."
"Hoewel elk land zijn eigen specifieke spanningen kent, is het pompen van rechtse ideologie als antwoord op de kapitalistische crisis een universeel probleem. Onze methoden kunnen verschillen, maar het gemeenschappelijke punt moet zijn: een zo breed mogelijk democratisch front vormen tegen oprukkend rechts en autoritarisme, en daarbinnen het socialistische alternatief voor de arbeidersklasse en alle onderdrukten versterken."
Een toekomstprojectie voor Europa
Het recept dat Europees rechts aanbiedt onder de slogan "wij lossen de migratiecrisis op en beschermen de eigen bevolking", is een doorslag van het model dat in Turkije al 24 jaar wordt toegepast. In de schaduw van de Derde Wereldoorlog, de strijd om logistieke corridors zoals IMEC en Belt and Road, en de druk van het mondiale kapitaal, leggen de imperialistische centra autoritarisme op als het enige bestuursmodel.
De Turkse ervaring leert wat er gebeurt als extreemrechts vaste voet aan de grond krijgt: het begint onder het motto van de 'volkswil', maar holt geleidelijk de grondwet en de rechterlijke macht uit. Wanneer het de stembus dreigt te verliezen, weigert het de verkiezingsuitslag en de democratische wil van de bevolking te erkennen.
"We moeten het breedst mogelijke antifascistische democratische front opbouwen"
Om de oorlogspolitiek en de economische aaneenschakeling van crises te verhullen, worden migranten, vrouwen, LGBTI+'ers en minderheden tot 'staatsvijand' verklaard. Omwille van de winst van het kapitaal wordt de natuur geplunderd, de oorlogsindustrie uitgebouwd en de arbeidsklasse geknecht.
Voor de progressieve en linkse krachten in Europa is Turkije geen ver-van-mijn-bedshow op het vlak van buitenlands beleid, maar een spiegel van de autoritaire, militaristische en ecologisch verwoeste toekomst waarin ook Europa dreigt te belanden als er geen halt aan wordt toegeroepen.
