Gedwongen rekrutering, desertie en geweld: wat gebeurt er in het Oekraïense leger?
De voorbije weken circuleren voortdurend meer beelden van militairen van regionale rekruteringscentra die mannen op straat oppakken om hen naar het front te sturen. In Kiev, Dnipro, Krivoy Rog, Lviv en Odessa kwamen omstaanders tussenbeide, soms met gewelddadige confrontaties tot gevolg.
In Ternopil escaleerde zo’n confrontatie op 25 augustus. Terwijl militairen auto’s controleerden, verzamelde zich een groep van jongeren. Ze vernielden de wagen van de militairen en gingen hen fysiek te lijf. Later trokken volgens de beschikbare beelden en berichten 250 tot 300 mensen door de stad met slogans tegen gedwongen rekrutering.
Alle Oekraïense mannen tussen 25 en 60 jaar zijn dienstplichtig, tenzij ze onder een uitzonderingsregel vallen. Maar medewerkers van de rekruteringscentra botsen daarbij steeds vaker op openlijk volksverzet.
Een officier van zo’n centrum zegt aan de krant Ukrainska Pravda dat vooral vrouwen tussenbeide komen. “Ze slaan de ruiten van onze busjes in. Ik heb het al meegemaakt dat ze honden op ons loslieten.”
In Lviv blokkeerde midden juli een groep van meer dan honderd mensen een voertuig van het plaatselijke rekruteringscentrum en zette de wagen vervolgens op zijn dak. Enkele weken later schoot een buurman op vier militairen die een man wilden arresteren. Twee van hen raakten gewond.
Volgens Yaroslava Bratus van de ngo Kom Behouden Terug beschouwen veel Oekraïners de leden van de rekruteringscentra intussen als vijanden. Gewone militairen, zegt hij, kleven daarom zelfs stickers met “Geen TRC” op hun wagen, uit angst dat burgers hun banden leksteken of ruiten inslaan.
Corruptie en militaire tegenslagen
Het verzet tegen de gedwongen rekrutering is aan een opgang bezig sinds midden 2023. Vanaf toen volgde het ene corruptieschandaal na het andere binnen het ministerie van Defensie en de militaire administratie.
Zo bleek dat het ministerie eieren aankocht tegen prijzen die veel hoger lagen dan de marktprijs. De affaire kreeg de bijnaam “gouden eieren”. Daarna kwamen ook gevallen naar buiten waarbij militaire eenheden meer voedselpakketten factureerden dan ze ontvingen.
Viceminister van Defensie Vyacheslav Shapovalov werd in februari 2023 beschuldigd van het verduisteren van miljoenen hryvnia bij de aankoop van onder meer voedsel, kogelvrije vesten en helmen. Later volgden nieuwe onderzoeken naar overprijsde militaire aankopen.
In augustus 2023 bleek bijvoorbeeld dat het leger voor bijna 5.000 jassen 82 euro per stuk had betaald, terwijl die normaal ongeveer 25 euro kostten. Bovendien ging het om zomerjassen, terwijl winterjassen waren besteld.
Diezelfde maand werd bekend dat 112 strafrechtelijke onderzoeken liepen tegen officieren en medewerkers van rekruteringscentra. Ze werden onder meer verdacht van omkoping, illegale verrijking, witwassen en het tegen betaling regelen van vrijstellingen of illegale grensovergangen voor dienstplichtigen.
De corruptie is één reden van het groeiende verzet. Tegelijk mislukte in de zomer van 2023 een groot Oekraïens offensief. Het leger heroverde slechts enkele dorpen, en leed zware verliezen. Daardoor begon het aanvankelijke optimisme over een relatief snelle overwinning weg te ebben.
President Zelensky verklaarde in de herfst van 2023 dat hij nog eens 450.000 tot 500.000 militairen nodig had. Maar nieuwe manschappen vinden bleek steeds moeilijker.
Volgens voormalig minister van Defensie Fedorov zijn er nu ongeveer twee miljoen dienstweigeraars – mensen die opgeroepen zijn, maar zich niet aanmelden. In 2025 zouden ook nog eens 200.000 militairen gedeserteerd zijn nadat ze al waren ingelijfd. De troepensterkte van Oekraïne loopt daardoor altijd meer achter op het aantal Russische soldaten. Nochtans voert Oekraïne een politiek van permanente en gedwongen rekrutering terwijl Rusland enkel vrijwillige contractanten naar Oekraïne stuurt.
Geweld tegen eigen soldaten
Volgens generaal Oleksandr Syrskyi beschikt Rusland vandaag over twee keer zoveel manschappen als Oekraïne. Ook op vlak van militair materieel zou de verhouding volgens hem twee tegen één zijn.
Voormalig opperbevelhebber Valery Zaluzhnyi stelt bovendien dat Oekraïne bijna alle belangrijke westerse wapensystemen en NAVO-doctrines heeft ingezet, maar dat Rusland telkens manieren heeft gevonden om zich eraan aan te passen.
Tegen die achtergrond publiceerde onderzoeksjournalist Anna Kaliuznha in juli een uitgebreid onderzoek naar het 225ste stormregiment, een eenheid die door de legerleiding wordt bevoordeeld bij de verdeling van wapens, munitie en bevoorrading.
Het artikel begint met een radio-opname van kolonel Oleg Shiraev, bevelhebber van het regiment. Hij zegt tegen zijn commandanten: “Alles wat beweegt, is de vijand. Iedereen die zijn positie ontvlucht, is een deserteur – ook dat is de vijand.” Hiermee geeft Shiraev het bevel de eigen manschappen die hun post verlaten, te beschouwen als vijandelijke soldaten en dus per definitie neer te schieten. Shiraev bevestigde aan de journalist dat het zijn stem was en dat hij die woorden had uitgesproken.
Verder getuigen militairen in het artikel dat het regiment zogenaamde blokkeringseenheden gebruikt om eigen soldaten en manschappen van andere brigades tegen te houden wanneer zij zich terugtrekken. Voormalig commandant Oleksandr Shirsin van de 47ste brigade zegt dat zijn groep tijdens zo’n terugtocht zelfs onder vuur werd genomen door het 225ste regiment, hoewel via de radio was meegedeeld dat het om Oekraïense troepen ging.
Een officier van de 102de defensiebrigade vertelt een gelijkaardig verhaal. Toen zijn eenheid zich onder zware omstandigheden moest terugtrekken en doorgang vroeg, kwam via de radio het bevel: “Niemand doorlaten, het vuur openen.” Daarna volgde volgens hem een mortieraanval.
Het onderzoek van journalist Anna Kaliuznha bevat ook getuigenissen over mishandeling. Soldaat Roman Bedei zegt dat hij na een te lange afwezigheid geboeid werd opgesloten met andere manschappen. Gemaskerde soldaten zouden hen één voor één hebben meegenomen, met geboeide handen en een juten zak over hun hoofd, waarna ze werden geslagen.
Andere getuigen spreken over de zogenaamde “boom van de waarheid”. Militairen die als weerbarstig of onvoldoende gemotiveerd werden beschouwd, zouden aan een boom zijn vastgeketend en met kunststof buizen of stokken zijn geslagen. Het commando van het regiment erkende dat die methode werd gebruikt.
Geen geïsoleerde gevallen
De problemen beperken zich volgens de beschikbare getuigenissen niet tot het 225ste regiment. Midden augustus liepen meer dan honderd onderzoeken naar vergelijkbare praktijken binnen het 425ste stormregiment. Daarbij zouden doden zijn gevallen.
Parlementslid Anna Skorochod waarschuwde in de Rada dat nog veel meer eenheden met gelijkaardige problemen kampen. Ze koppelt die toestanden aan de problemen met rekrutering. “We worden geconfronteerd met gedwongen rekrutering. Dat is een gevolg, geen oorzaak. Want de mensen vertrouwen het leger niet meer.”
Ze wijst daarbij op mishandeling, opsluiting, blokkeringseenheden, achterstallige betalingen en het maandenlang niet aflossen van militairen aan het front.
Opvallend is dat veel van deze berichten verschijnen in Oekraïense media die zelf voorstander zijn van voortzetting van de oorlog. De kritiek is erop gericht de regering en legerleiding onder druk te zetten de rekrutering en de interne werking van het leger te hervormen.
Westerse sponsors van de oorlog hebben intussen twee voorstellen: de minimumleeftijd voor verplichte rekrutering verlagen van 25 naar 20 jaar en de dienstplicht uitbreiden naar vrouwen tussen 25 en 50 jaar.
Een groeiende politieke uitdaging
In de twee gevallen riskeert het regime zijn vel. Want het volksverzet tegen de gedwongen rekrutering groeit constant en wordt ook feller. Terwijl ik dit schrijf, circuleren op de sociale media in Oekraïne beelden van een spontane betoging van jongeren in Ternopil, tegen de gedwongen rekrutering. De commentaren zijn haast allemaal solidariteitsbetuigingen. Een vrouw schrijft: “Dit zijn onze jongeren. Het is beangstigend te bedenken wat er zou gebeuren als zij en de vrouwen opgeroepen worden om te vechten. Dat zou het definitieve einde betekenen van de staat, want de ouders en de familie zullen hen komen verdedigen. Dat zal een oncontroleerbare kracht van het volk zijn, die onmogelijk tot bedaren kan worden gebracht.” Dat zijn woorden als mokerslagen.
De combinatie van desertie, verzet tegen rekrutering, corruptieschandalen en het geweld tegen de eigen soldaten, wijst op een probleem dat niet op te lossen is zolang de oorlog duurt. Er is daarom nood aan een veiligheidsstructuur voor Europa die vrede en veiligheid garandeert voor alle Europese landen en die de fundamentele oorzaken van deze oorlog wegneemt.
