'Fidel Castro voorbij de legende': een boek voor jongeren

Vlaanderen laat van tijd tot tijd toch wel zien dat het een beschaafd en vrijdenkend gebied in de wereld is geworden, na eeuwen van betutteling door de kerk, de elite en zelfs de wat ver doorgegroeide nationalistische periodes. 

Met deze nuchtere en empirisch sterk onderbouwde studie van een historica en een filosoof zijn we een zeer informatief en allesbehalve ideologisch drammerig boek rijker over een belangrijk figuur als Castro. Het belicht ook zijn beweging, die van een klein, nagenoeg vergeten eiland in het Caribisch gebied een proeftuin maakte voor een heel duidelijke vorm van basis-democratisch bestuur.

Even leek het alsof dit eiland in staat zou zijn om de koers van vele ex-koloniale landen te helpen herbepalen

Op een steenworp van machtige buur de VS, die al generaties Cuba gebruikten als een koloniaal gebied waar uitspattingen in een tropisch vakantieoord de regel waren geworden. Even, een paar decennia toch, leek het alsof dit kleine eiland in staat zou zijn om de koers van vele ex-koloniale landen wezenlijk te helpen herbepalen, ondanks de wurggreep die grote buur VS nu al generaties lang toepaste om dat vooral te verhinderen. 

Terwijl in andere landen in de regio Washington sindsdien wel militair heeft ingegrepen. Zelfs dit jaar nog. En dat onder de president die zich liet herverkiezen door zijn ‘vredesproject’ voorop te stellen en de Democraten verdacht te maken in de campagne als oorlogsstokers: America First heette het. En dus moesten de anderen maar voor zichzelf zorgen.

Fidel

Het boek Fidel Castro. Voorbij de legende toont, voor wie het vergeten was, dat het de regel was om landen die voor de eigen binnenlandse belangen strijden, economisch en indien nodig militair in de pas te houden. Die context heeft ook vandaag nog groot belang om te begrijpen hoe het er in de wereld aan toe gaat. 

Dit boek is echter niet gericht op die problematiek. Het wil de figuur en het leven van Castro, algemeen aangeduid met zijn voornaam Fidel, overlopen tot in elk mogelijk historisch detail dat achterhaalbaar is. 

Vlaanderen toont zich daarin volwassen, vind ik: hier heb je twee geschoolde mensen die degelijk, niet-ideologisch vereenvoudigend zoekwerk doen naar een figuur die onmiskenbaar belangrijk is geweest voor miljoenen mensen. Die niettemin decennialang aan elke westerling is voorgehouden als een duivel, staatsvijand en dergelijke meer. Bij zijn 100-jarige verjaardag beschrijven zij hem onbevooroordeeld als kleine speler in een sterk polariserend speelveld.

Zo wordt een belangrijke correctie aangebracht op het ideologische portret dat de gemiddelde westerling zijn leven lang werd voorgehouden. Dat is moedig van de auteurs, maar het is ook zeer degelijk werk, te respecteren door iedereen die in deze tijden van social media- en AI-trolling nog meer dan vroeger een gepolariseerd en negatief beeld van ‘de ander’ wordt aangepraat. 

Experiment van Cuba 

Ik heb, zoals de doorsnee inwoner van dit land of deze regio, altijd met verwondering gekeken naar het experiment van Cuba onder Fidel. Wat moesten we daarvan denken? 

Was dit echt Latijns-Amerikaans zoals sommigen beweerden (en Fidel blijkbaar zelf in de beginperiode ook voorhield, om grote broer VS niet te zeer te verontrusten). Was dit socialisme of communisme en dus te wantrouwen door elke ‘rechtgeaarde’ westerling? 

Fidel zelf sprak de eerste periode over socialisme. Zijn levenslange gesprekken met elk onderdeel van de Cubaanse samenleving getuigde van een gemeend geloof in een bottom-up democratie. 

Na de krampachtige pogingen van de VS om toch het regime te laten vallen door steeds mislukte top-down staatsgrepen tegen de jonge, hooggeschoolde leiders zoals Castro, Che Guevara en enkele anderen, de noodzaak voor Cuba om minstens steun te krijgen van Moskou (toen de Sovjet-Unie nog bestond en enigszins economische en militaire steun ging verlenen aan Cuba) en de hopeloos geïsoleerde periode van het eiland na de instorting van het Sovjetregime, kan de poging van Castro met afstand minder bevooroordeeld bekeken worden. 

Wie neemt zijn of haar volk zo ernstig dat nagenoeg iedereen in urenlange gesprekken ontmoet wordt?

Dit boek beschrijft de jeugd van Fidel en zijn groeiende verontwaardiging over de manier waarop het eiland simpelweg een gebruiksartikel werd voor een buitenlandse mogendheid. De moeilijke en ongewone keuzes die de man maakte in de beginperiode van wat later de revolutie werd genoemd, en wat hij leerde van het samenleven met de arme bevolking in de sierra (in de bergen). 

Het boek onderzoekt ook hoe en waarom de pogingen tot verzoening en samenwerking niet konden gehoord worden door de machtscentra in Washington, en later ook door die in Moskou. Terloops wordt aangegeven dat de tot zijn dood op handen gedragen leider van dit kleine land niet minder dan 638 aanslagen op zijn leven overleefde. 

Ik had nooit enig besef van de omvang van dit soort anti-democratische acties, noch van de aangehouden reactie van de Cubaanse bevolking om hun leider te blijven steunen in reeksen massademonstraties en eindeloze discussieavonden met hemzelf door urenlange volksvergaderingen. 

Onwillekeurig denk je dan toch: welke politicus in onze welvarende landen durft dat aan? Wie neemt zijn of haar volk zo ernstig dat nagenoeg iedereen in urenlange gesprekken ontmoet wordt? Om te luisteren, politieke voorstellen te bespreken, en politieke keuzes zo nodig te herzien ook? 

De weerbaarheid en het geloof in de lijn van gemeenschappelijkheid die Castro lijkt trouw gebleven te zijn, is indrukwekkend. Dit wordt doorgaans helemaal niet belicht wanneer men het in onze pers of in de seminaries internationale politiek over het Castro-experiment heeft. 

Daarom is dit boek echt te prijzen: de auteurs leveren heel sec informatie en brengen op die manier een heel andere tekening van de man en het regime dan we meekregen in de mainstream visie. Dat verdient alle lof, meen ik, voor de auteurs.

Houding van Europa

Natuurlijk kan en zal een criticus opmerken dat Cuba vandaag arm en geïsoleerd is en dat het boek de rol van Fidel in die trieste toestand niet belicht. Hij stierf amper tien jaar geleden, dus zou men zijn verantwoordelijkheid op lange termijn kunnen aanduiden. 

De auteurs behandelen dit thema niet, omdat het hun doel was de figuur van Castro zo geïnformeerd mogelijk te schetsen. Wat indirect natuurlijk wel tot uiting komt, is dat de wurgpolitiek van de grote machten, met hun mega-belanghebbenden (in de suikerproductie, de toeristische sector, en in de militaire macht tegenover de rest van Zuid Amerika) in de vele toespraken en ook initiatieven voor samenwerking van Castro aan de orde kwam, met telkens opnieuw afwijzingen en pogingen tot staatsgreep enzovoort. 

Voor wie zich een beeld vormde van Castro, is dit een waardevol boek dat het beeld rustig bijstelt

In dat opzicht kan het boek ons ook doen nadenken over de houding die Europa vandaag zou kunnen of moeten innemen, in een wereld die steeds meer schijnt te transformeren in een strijd tussen een drietal machtsblokken waaraan alle anderen onderworpen lijken te worden. Welke stemmen van onderuit worden dan nog gehoord en hoe kunnen we dan blijven belijden dat we democratie als prioriteit zien? 

Voor wie zich een beeld vormde van Castro, is dit een zeer waardevol boek dat het beeld rustig bijstelt. Voor de jongeren die nooit van hem en het regime op Cuba voor de voorbije twee generaties hebben gehoord, is het waarschijnlijk een boek dat de ogen kan openen, en voorzichtig of bedachtzaam kan aangeven wat mogelijk en onmogelijk is voor een democratie.