Anja Meulenbelt: de Nakba van 1948 wordt voortgezet, hoe lang nog?

Het is al weer jaren terug, de tijd dat ik een of twee keer per jaar met onze ploeg van Stichting Kifaia naar Gaza ging. Ik kwam daar al sinds 1994, had er inmiddels vrienden, een geliefde, een team mensen waar we graag mee werkten in het National Center for Community Rehabilitation (NCCR), een organisatie voor mensen met een beperking. 

Ik kwam er veel bij mensen thuis. We organiseerden trainingen voor de staf, juist omdat het voor hen nauwelijks mogelijk was om Gaza uit te komen, laat staan dat ze dat als team hadden gekund. Dus gingen we naar hen toe, vergezeld door mensen uit Nederland die hen verder konden helpen in bijvoorbeeld het werken met gehandicapte kinderen, werken als team, traumabehandeling, aangepast aan hun situatie van traumatisering die niet ophoudt. 

Een vriend van ons, Ramadan, nam ons een keer mee naar zijn ouderlijk huis. Daar maakten we kennis met zijn grootvader, die ook Ramadan heette. Die zat in een betonnen hok, genaamd de diwan. Ramadans opa was de mukhtar van Kawkaba. Een mukhtar is een dorpoudste, een soort kleine burgemeester. 

En dat was hij nog steeds, vond hij, ondanks het feit dat Kawkaba niet meer bestond, want verwoest door Israël tijdens de Nakba. Nog steeds kwamen de mannen van Kawkaba elke dag na het ochtendgebed bij elkaar in de diwan om de zaken van Kawkaba te bespreken, met een kopje 'mannenkoffie', koffie zonder suiker en met kardemom. 

Dat de ruimte van de diwan niet geschilderd was had een reden. "We gaan toch terug", zei Ramadans opa. En hij legde uit: "Eens kwamen hier de Kruisvaarders. Die hoorden hier niet, ze gingen ook weer weg. De Israëli's horen hier ook niet. Eens gaan ook zij weer weg". 

De laatste keer dat ik grootvader Ramadan zag sprak hij niet meer. Hij zat met een kleine poes op schoot, zijn vingers geel van de nicotine, ketting te roken en zachtjes te huilen. Want hij begreep dat er spoedig een einde zou komen aan zijn leven en dat hij het niet meer mee zou maken dat ze terug zouden gaan naar Kawkaba dat niet meer bestond. 

Ik leerde ervan dat veel Palestijnen een ander gevoel voor tijd hebben. Niet zo ongeduldig als wij. Ze hadden al eeuwen lang zoveel overheersingen meegemaakt, en ook weer voorbij zien gaan. Ze hadden soemoed, volharding, ze wisten hoe belangrijk het was om een lange adem te hebben en niet op te geven.

De klap: 7 oktober 2023

De gebeurtenis op 7 Oktober was voor mij geen verrassing. Niet dat ik wist dat het ging gebeuren, maar het verbaasde mij op geen enkele manier dat het Palestijnse verzet in actie kwam, ook al had ik geen idee wat ze gingen doen en hoe goed ze voorbereid waren. 

Tenslotte heb ik in de jaren daarvoor met mijn eigen ogen kunnen zien wat er in Gaza gebeurde. Nadat in 2005 de bezetting van Gaza zogenaamd werd opgeheven door de koloniale nederzettingen af te breken, en het Israëlisch leger (IDF) dus verplaatst werd van binnen Gaza naar de grensbewaking, kreeg de bezetting een ander karakter. 

Bezetting op afstand - daar was dat hek dus voor dat ik gebouwd had zien worden. Het scheelde Israël ook een flink aantal soldaten die de nederzettingen niet meer hoefden te verdedigen, en wat we al spoedig zouden merken, het maakte dat je Gaza kon bombarderen - wat natuurlijk niet had gekund zolang daar nog Israëlische kolonisten en soldaten zaten. 

Die bezetting nieuwe stijl bestond onder andere uit een steeds strenger wordende blokkade. Niet alleen de grens, ook het luchtruim en de kust bleven onder Israëlisch toezicht. Er waren vergunningen nodig voor wie er in en uit mochten, in het begin nog Palestijnse mannen die als goedkope dagloners per dag naar Israël mochten om daar in de bouw en als schoonmakers konden werken, dat werden er steeds minder. 

Zieken die behandeling nodig hadden die in Gaza niet te krijgen was kregen soms een vergunning en soms niet, soms waren ze al dood als ze aan de beurt waren. Er waren lijsten met wat niet in- en niet uitgevoerd mocht worden, waarmee de werkeloosheid enorm steeg. 

Regelmatig werd de elektriciteit stopgezet, dan kon er ook geen riool leeggepompt worden. Drinkwater werd schaars. Alles wat ze nodig hadden aan medicijnen of hulpmiddelen moest in Israël gekocht worden. Met geld dat er steeds minder was. Tot zelfs dat ook werd stopgezet. Dit was erger dan een gewone gevangenis. Dit was geen leven meer. 

"Even het gras maaien"

Maar het verzet heeft wel gebruik kunnen maken dat het leger in Gaza zelf afwezig was. Het was duidelijk dat je aan loopgraven niets had. Maar Hamas werd meester in het graven van tunnels, een netwerk in Gaza zelf maar ook tot in Egypte zolang dat kon. En daarmee kon cement en grondstoffen voor wapens naar binnen gesmokkeld worden, tot zelfs koeien en auto’s. Het verzet leerde zelf wapens te maken. Ze waren steeds beter getraind. Er was genoeg animo. Veel van de zonen die nog meemaakten dat hun vader werd gedood werden oud genoeg om zich te melden. 

De vernieling van Gaza gebeurde al in 2008/9, 2021, 2014, 2019, 2021 en 2022, alleen niet op zulke grote schaal als na 7 oktober 2023

Israël vond het niet genoeg om de bevolking op te sluiten. Het idee was om van de strijdvaardigheid van de hele bevolking te breken. Om de paar jaar leed de bevolking onder een nieuw bombardement. Israël had daar ook een naam voor: ‘even het gras maaien’. En ja, de Palestijnen schoten zelfgemaakte raketten terug, hoewel die zelden iets raakten. 

Er waren aanvallen in 2008/9, 2012, 2014, 2019, 2021 en 2022. In die eerste grote aanval werden er al 1400 Palestijnen gedood, bij elkaar opgeteld waren dat er uiteindelijk duizenden. En ook toen al zeker niet alleen strijders. En dit was allemaal nog voor de aanval in oktober 2023, toen Hamas het initiatief nam voor een aanslag. 

Wie de foto’s ziet van vóór 2023, de verwoeste woonwijken, een kapotgebombardeerd ziekenhuis, scholen aangevallen met de leerlingen er nog in, denkt dat het de beelden zijn van na 7 oktober. Ik ben er na elke aanval geweest. Toen al gebeurde er alles wat er na 7 oktober ging gebeuren, alleen niet op zulke grote schaal. En de media in de westerse wereld kon het nauwelijks schelen. 

Toch wordt er nog steeds alleen maar gepraat over 7 oktober, toen het verzet Israël binnenviel, alsof toen een nieuwe oorlog begon. Er wordt gezegd dat er 1200 doden zijn gevallen. Daar wordt meestal niet bij verteld dat een deel van de Israëli’s die het niet overleefden gedood zijn door hun eigen leger, in de pogingen om te voorkomen dat er gijzelaars zouden worden gemaakt. 

Zelfs een leek als ik kon dat constateren, toen ik de foto’s zag van kapotte auto’s die vanuit de lucht werden gebombardeerd. In die auto’s op weg terug naar Gaza, zaten daar zowel Palestijnen als potentiële Israëlische gijzelaars in, die allemaal omkwamen. Dat konden de Palestijnen niet gedaan hebben, want die konden niet schieten uit de lucht. 

Ook de mensen in Kibboets Be’eri, Palestijnen zowel als Israëli’s, waren door een tank beschoten, de Palestijnen hadden geen tanks. Die tactiek, om ook Israëli’s dood te schieten heeft een naam: de Hannibal doctrine. Dan kiest Israël er liever voor de eigen mensen te doden dan dat ze gevangen genomen worden. Het IDF heeft al toegegeven dat dit gebeurd is, maar hoeveel doden op hun rekening staan weten we niet. 

In ons land, net als in andere westerse landen, wordt er nog steeds van ons geëist dat we ons met klem distantiëren van die barbaarse aanval op Israël door die Palestijnse terroristen. Daarbij horen we nooit een woord over de aanvallen op Gaza die daaraan vooraf gegaan zijn. Ik kom er nog op, dat het een taboe werd om ons hardop af te vragen wat de motivatie was van het Palestijns verzet. 

Het Palestijns verzet

Hadden de Palestijnen geen andere manieren om zich te verzetten? Wie de geschiedenis heeft gevolgd weet hoeveel pogingen er zijn geweest om tot een overeenstemming te komen. Yasser Arafat, leider van de PLO, zelf bood in de Oslo-periode (januari-augustus 1993) aan om genoegen te nemen met de Gazastrook en de Westelijke Jordaanoever om een Palestijnse staat op te stichten, in ruil voor vrede. 

Een grote concessie, gezien het feit dat dat niet meer was dan een kwart van historisch Palestina. En die vrede kwam er niet, Israël ging gewoon door met nederzettingen bouwen. Er is ook een hudna aangeboden, een jarenlang gegarandeerde wapenstilstand. Ook die mislukte door de onwil van Israël. 

We ontkomen er niet aan om onder ogen te zien dat er nooit in de hele lange geschiedenis een werkelijk realistisch vredesplan van Israëlische zijde is gekomen. Ook niet tijdens de Oslo-jaren, toen de mythe in stand gehouden werd dat het misschien wel ging lukken met het ‘genereuze aanbod van Barak’. Die niet genereus was en ook geen aanbod. 

(Of wil iemand even de moeite doen om dat document op te googelen dat er dan wel zou moeten zijn). We weten nu dat het eindeloos rekken van die onderhandelingen een rookgordijn leverde voor Israël om zoveel mogelijk nederzettingen op de Westelijke Jordaanoever te bouwen. 

Concentratiekamp Gaza

In de jaren dat ik regelmatig in Gaza was zag ik het metershoge hek rondom de Gazastrook gebouwd worden. Achteraf gezien had ik kunnen weten dat dat niet zomaar gebeurde, en dat er dus een plan lag om de bevolking van Gaza op te sluiten in wat gewoon volgens het woordenboek een concentratiekamp mag heten: het opsluiten van ongewenste bevolking zonder dat die als bij een gewone gevangenis weten wanneer ze weer vrijgelaten worden. 

Israël doet alsof het Hamas zelf was die door de machtsovername in 2006 de aanleiding gaf om de strook hermetisch af te sluiten. Feit is dat ze al jaren bezig waren om dat hek te bouwen en van de laatste snufjes van technische apparatuur te voorzien, zodat je Palestijnen die te dicht bij de muur zouden komen vanachter een computer in Israël dood kon schieten. Het was dus een kwestie van een aanleiding te hebben om de gevangenis te sluiten met twee miljoen mensen er in. 

Herhaalde pogingen van Palestijnse zijde om vreedzaam protest te organiseren zijn vrijwel genegeerd. De Great March of Return vond van 30 maart 2018 tot december 2019 elke vrijdag plaats in Gaza bij de grens met Israël. Honderden mensen verzamelden zich met spandoeken, met gezang. Het leverde niets op behalve vele doden aan de Palestijnse kant, de demonstranten waren niet gewapend. 

De Israëlische scherpschutters stonden elke vrijdag al te wachten aan de andere kant van de grens. Ze schoten een journalist dood, een medische verzorgster, een man in een rolstoel. Maar vooral schoten ze veel jonge mannen niet dood maar kapot. Schoten door knieën bijvoorbeeld, zodat een been moest worden geamputeerd. 

Of nog een hobby, ze schoten jonge mannen in hun kruis, zodat ze nooit meer kinderen zouden kunnen maken. (Voor wie denkt dat ik overdrijf - ik heb met een van de slachtoffers gesproken, met de psychiater erbij die de man ervan heeft kunnen weerhouden om zelfmoord te plegen toen hij begreep dat hij zijn vrouw nooit een kind zou kunnen geven). 

Dus: pogingen tot vreedzaam verzet hebben in Gaza nooit wat opgeleverd. Ook onderhandelingen leverden voorspelbaar niets op. De dag voordat er weer een overlegronde zou plaatsvinden werd de man die al jaren bekend was als een Hamasleider die ijverde voor een vredesovereenkomst, Ismail Haniyeh, op 31 juli 2024 in Teheran nog even vermoord. 

Ik kende hem persoonlijk. Hij had in de gevangenis gezeten samen met mijn man die van Fatah was, en Haniyeh stond er bekend om dat hij altijd bereid was om te modereren bij onderlinge onenigheid. En ook bereid was om met Israël te spreken. Dat kon Israël niet gebruiken. Israël beweert graag dat er geen Palestijnen zijn waarmee te praten valt. En als er iemand is waarmee te praten valt, loopt die veel gevaar. Hij werd de dag voor de onderhandelingen opgeblazen. 

Geen gejuich

Dus nee, mij verbaasde het niet dat er uiteindelijk een aanslag werd gepleegd op Israël. En nee, ik heb niet staan te juichen, zoals de verwijten nu luiden. Maar evenmin lukte het me om de van mij geëiste verontwaardiging op te brengen. Al helemaal niet omdat die eis vooral kwam van mensen en instanties die zelf nooit en te nimmer een geluid van protest hebben laten horen bij alle gruwelijke aanvallen op Gaza. 

Dat werd dus het begin van een enorme vergeldingsactie. Waarbij al snel duidelijk werd dat het niet bij vergelding zou blijven. Zoals wel vaker gebeurde in de geschiedenis van Israël's zionisme, dat tenslotte bedoeld was om een staat te creëren die exclusief voor joden was bedoeld, werd deze gelegenheid gebruikt om - zeggen we nu - de Nakba die nooit voltooid was voort te zetten. 

Ik begreep zeker dat de aanval van 7 oktober 2023 er in hakte. Niet alleen door de doden, al beweerde Israël dat dit het ergste was dat de joden was overkomen sinds de Holocaust, en er nog veertig onthoofde baby's bij verzon om het nog erger te maken. 

Wat vooral erg was, was dat het bekende zionistische excuus, dat de stichting van een eigen staat nodig was om een plek te creëren waar joden eindelijk veilig zouden zijn voor het onoverkomelijke en onvermijdelijke antisemitisme, kennelijk niet werkte. 

Zelfs het modernste leger ter wereld kon deze aanval niet tegen houden. En dat leverde een traumatische nachtmerrie van angst op binnen de Israëlische bevolking. Daags erna stonden er rijen Israëli's op vliegveld Ben Gurion om weg te komen, en wie dat niet lukte nam een illegale boot naar Griekenland. Nog niet eerder in de geschiedenis van Israël gingen er zoveel meer joden weg dan er bij waren gekomen. 

We weten inmiddels meer over de motivatie van het Palestijnse verzet zelf, die met de gewapende arm van Hamas, de Al-Qassam brigades, de leiding had van de aanval. Lees het boek van Ramzy Baroud, een Palestijn met familie afkomstig uit Beit Daras, die als vluchtelingen landden in Gaza. 

Zijn boek Before the Flood – A Gaza Family Memoir Across Three Generations of Colonial INvasion, Occupation and War in Palestine (2026)  beschrijft aan de hand van de geschiedenis van zijn grote familie wat zij meemaakten, en wat zij deden in de bijna tachtig jaar na de Nakba. 

Hij volgt het verhaal van Ehab al-Badrasawi, die als jongen meemaakte dat zijn geliefde oudere broer Wael werd vermoord, en haast had om oud genoeg te zijn om zich bij Hamas aan te sluiten. We volgen zijn leven, gevangen genomen, gemarteld, weer vrij gekomen, tot zijn dood tijdens het hevige verzet na 7 oktober. 

Daarmee krijgen wij meer te weten wat vrijwel nergens te vinden is, het verhaal van het verzet van binnen uit. En ook wat Hamas van plan was op 7 oktober, wat er lukte en wat niet. De bedoeling van de groep van Hamas om Israël binnen te vallen was om genoeg Israëlische militairen te gijzelen om een deel van de duizenden tellende massa Palestijnen, die vaak zonder aanklacht gevangen zaten, vrij te krijgen. 

Dat was tenslotte al eerder gelukt met de Israëlische soldaat Gilad Shalit, die na vijf jaar gevangenschap werd vrijgelaten in ruil voor duizend gevangen Palestijnen. En Israël had inmiddels weer een geweldige voorraad ‘wisselgeld’ opgesloten. 

Niet voor het eerst werd Hamas zelf verrast door meer succes dan ze verwacht hadden. Ze gingen er van uit dat het Israëlische leger spoedig in zou grijpen, ze rekenden er op dat een aantal van hen er niet levend uit zou komen, maar dat ze voldoende militairen gevangen konden nemen om een flink deel van de gevangen Palestijnen vrij te krijgen. 

Maar de onderneming die ze zelf de Al-Aqsa Flood hadden gedoopt, werd niet opgewacht door het Israëlische leger. Het was hen ook gelukt om het informatienetwerk van het leger stil te leggen. Het duurde nog uren. Toen het bij de bevolking van Gaza doordrong dat het gelukt was om door het hek heen te breken was het hek letterlijk van de dam. 

Dus haasten zich honderden gewone Gazanen op motoren en in oude Fiatjes naar de grens om het mee te maken, om voor het eerst van hun leven een voet te zetten in wat eens hun land was. En die mensen onttrokken zich aan de leiding van Hamas, en maakten geen onderscheid tussen soldaten en burgers, of zelfs maar kinderen. Zij kwamen dus ook terug met gegijzelden, en dat waren niet alleen militairen maar ook burgers. 

Israël schatte het aantal Palestijnen dat Israël binnendrong op 2900 mannen, het kunnen er heel goed meer geweest zijn. Mannen die niet waren voorbereid op wat ze wel en niet mochten doen. Maar Hamas was niet van plan om hun eigen bevolking af te vallen, ook al hebben die de vrijheid genomen om willekeurig mensen te doden of mee te nemen. 

Onze eigen media

En dan de reacties in ons eigen land. Hoe de media, ik volgde ze van dag tot dag, in vrijwel alle kranten aan kwam zetten met het mantra dat Hamas Israël had aangevallen en dat Israël zich dus moest verdedigen. Nergens vonden we in die begindagen de gedachte dat er misschien iets aan de aanval vooraf was gegaan. 

Iedereen die het aandurfde om het over de vraag te hebben waarom Hamas deze aanval had gepland, kon er op rekenen aangezien te worden voor iemand die probeerde het Palestijnse terrorisme goed te praten, zoals ik uiteraard ook uitbundig mee heb kunnen maken tot op de dag van vandaag. 

Het werd ook in de media een taboe om te suggereren dat er misschien begrijpelijke redenen voor die aanval waren. Mijn kritiek op onze eigen kwaliteitskranten was weer stevig, want er waren toch genoeg ervaren journalisten die wel eens een boek lazen, en die beter konden weten. Waarom was er toen geen een die iets te melden had over de mogelijke redenen waarom Hamas die aanval had georganiseerd? 

Een tipje van de sluier tilde de Egyptisch-Canadese auteur Omar El Akkad op in zijn boek One day, everyone will have always been against this. Journalisten mogen feiten vermelden, maar zo gauw ze het hebben over een historische context, gelden ze als partijdig, alsof ze kant hebben gekozen in plaats van ‘neutraal’ te blijven merkt hij op. 

Nu begrijp ik iets. Want ik laat in wat ik schrijf over Palestina nooit de voorafgaande geschiedenis weg. Ik ben dus ook geen journalist, en ik val ogenblikkelijk door de mand als partijdig. Dat kan mij niet schelen, maar journalisten kan het de baan kosten. Zolang je zo’n gebeurtenis niet in de geschiedenis plaatst die in principe al bekend is - beginnende met de Nakba in 1948 - kun je volhouden dat je onpartijdig bent. Zoals dat hoort voor een journalist. 

Van mediamythe tot genocide

Israël zelf heeft deze mythe om zeep geholpen, door niet alleen ‘zichzelf te verdedigen’, en ook niet alleen een ‘vergeldingsactie’ op touw te zetten, maar zo openlijk de beest uit te hangen en te beweren dat de gehele bevolking van Gaza schuldig was, dus afgemaakt mocht worden, dat uiteindelijk het woord ‘genocide’ niet meer te vermijden viel. 

Ik heb het gevolgd, hoe er eerst kritische opiniestukken verschenen (waarbij de redactie dus kan doen alsof dat niet hun mening is) tot er eindelijk koppen boven artikelen verschenen waarin Israël zonder excuses werd vermeld als agressor. Zoals ‘Israël verstikt de economie op de Westoever’(De Volkskrant, 7 augustus 2026). 

Daar hebben ze dus een paar jaar over gedaan om dat als kop in hun krant aan te durven. Uiteraard blijven de Israëllobby plus aanhangers doorgaan met de bekende woedende ontkenning, maar het aantal doortimmerde betogen van experts draait er niet meer omheen. 

Lees bijvoorbeeld de bestseller van Omer Bartov, genocidewetenschapper, jood, van huis uit Israël, getiteld Israel: What Went Wrong. Hij heeft nu besloten dat het wel degelijk gaat om een genocide. Het zionisme is een ideologie van onderdrukking geworden, zegt hij, dankzij de gewelddadige, criminele regering van Netanyahu. 

Hij gaat dus voorlopig ook niet terug naar Israël - hij werkt en woont in de Verenigde Staten. Al kan hij, na een pijnlijk bewustwordingsproces, als wel meer Israëli’s die ik gekend heb, die langzamerhand het licht zien, nog steeds niet toegeven dat het zionisme altijd al, vanaf het eerste begin, een slecht idee is geweest. 

Het is altijd belangrijk gebleven om niet te luisteren naar wat zionisme zegt, maar wat zionisme doet. Wat het zionisme doet weten we intussen, als we niet hardnekkig vol blijven houden dat het allemaal de schuld van Hamas is geweest. We kunnen, nu we dagelijks de beelden zien wat er in Gaza gebeurt, en nu ook weten wat er gaande is op de Westelijke Jordaanoever, en niet net doen alsof het wel meevalt. 

Wel zijn we in Nederland nog niet af van het ons opgedrongen idee dat Palestijnen en met name Hamas van huis uit kwaadaardige terroristen zijn die alle joden dood willen hebben. Hoewel we langzamerhand zouden kunnen beseffen, dat bij alle dekolonisatie- en bevrijdingsbewegingen, of dat nu Zuid-Afrika, Indonesië, of Algerije is verzetsbewegingen ook over de grens zijn gegaan. 

Verzet is in het geval van bezetting volgens de internationale wet toegestaan, ook gewapend verzet, geen aanvallen op burgers. Dus: ik pleit voor respect voor het Palestijnse verzet wat niet hoeft te betekenen dat we geen kritiek mogen hebben. 

Is er een oplossing?

En nu? Na 7 oktober heb ik het een tijdlang nauwelijks op kunnen brengen om nog publiekelijk deel te nemen aan paneldiscussies of speeches te geven. Ik was bang om in tranen uit te barsten, zoals ik in die begintijd ongeveer dagelijks zat te janken bij Al Jazeera en Electronic Intifada. 

Er was voor mij ook iets veranderd. Ik geloof niet meer in een vreedzame oplossing. Ik was ook niet in staat om de bekende vragen te beantwoorden - hoe moet het nu verder, waar moeten we heen? Ik kon alleen maar zeggen: ik weet het niet meer. 

Maar. Ik ben niet de enige die piekerde hoe het verder zou moeten. Ik zocht naar houvast en vond die onder andere bij de bekende Israëlische historicus Ilan Pappé, schrijver van de klassieker De etnische zuivering van Palestina. Hij is van mening dat Israël gaat verliezen. 

Meerdere keren heeft hij in lezingen en interviews beargumenteerd waarom Israël op den duur niet kan winnen. Historisch gezien hebben alle koloniale projecten het op moeten geven, geen enkele bestaat nog. Dit is de laatste fase van het zionisme heeft hij gezegd. 

Maar juist daarom, nu de macht begint te tanen, zijn ze op hun gevaarlijkst. Nog niet eerder waren ze zo gewelddadig, racistisch, zo wreed.  Ze liegen er niet eens meer over dat ze geen vrede willen sluiten met de Palestijnen, en waarom ze al te doorzichtig er voor hebben gezorgd dat alle pogingen om tot een vergelijking te komen zijn gesaboteerd. 

Op het Tweede Joodse Antizionistische Congres in Dublin zei Pappé voor een groot gezelschap van inmiddels kritische joden, dat de barsten in de Israëlische maatschappij steeds zichtbaarder worden, ook nu ze militair nog steeds de mogelijkheid hebben om de genocide in Gaza en de verdergaande kolonisatie in de Westoever voort te zetten. 

Daar zijn als eerste de interne tegenstellingen. Pas zagen we nog de beelden van een aantal Israëlische soldaten die bang wegrenden voor een massa ongewapende maar kwade ultraorthodoxe mannen in Mea Shearim, de wijk in Jeruzalem waar de Haredim wonen die weigeren om in het leger te dienen. 

Het is inmiddels nauwelijks meer te verbergen: er is een tekort aan gewillige soldaten - van de militairen die al zijn geweest keert een groot deel niet meer terug: ze verlaten Israël, worden afgekeurd wegens psychische problemen, het aantal zelfmoorden onder soldaten en voormalige soldaten neemt toe. 

Nog niet zo lang geleden werd er gerekend op jonge Amerikaanse joden die bereid zouden zijn om naar Israël te emigreren - dat is nu niet meer dan een handjevol. Voor het eerst staat een kleine meerderheid van de jonge Amerikaanse joden niet meer achter Israël. 

En waar moet nu de volgende generatie joden vandaan komen, nu de bevolkingsgroep in Israël die de meeste kinderen voortbrengt, de ultraorthodoxen, niet wil dat hun kinderen in het leger gaan? Hoe houdt Israël het vol om acht miljoen joden in het voormalige historische Palestina te laten wonen en vol te houden dat dit de enige echte veilige plek is voor joden?

Verder: hoeveel effect zal het hebben dat het isolement van zionistische staat in de wereld zienderogen groeit? In Nederland was het lang traditie dat wij achter Israël zouden staan. Nu blijkt volgens het Pew Research Center Israël de sympathie bij bijna tachtig procent kwijt te zijn, alhoewel dat nog steeds weinig effect heeft op onze buitenlandse politiek.

Nog maar 20 procent Nederlanders staat enigszins positief tegenover Israël, waarvan nog maar 4 procent volledige aanhangers zijn. Hoeveel effect zal dat hebben op de lange duur? Ook in de VS staat inmiddels 60 procent van de bevolking niet meer achter Israël, en neemt de oorlog die Trump op hun kosten is begonnen in Iran kwalijk. Een oorlog die ze ook nog hebben verloren. 

Ook al besteedt het American Israel Public Affairs Committee (AIPAC), de machtigste en rijkste lobbygroep in de VS, miljoenen aan omkoopsommen voor Israëlgetrouwe Amerikaanse parlementskandidaten, het bleek onlangs weer: tevergeefs. Nog lijkt het ondenkbaar dat de ondersteuning van Israël vanuit de VS stopt, maar hoe lang nog? En waar zal Israël dan nog de broodnodige ondersteuning vandaan moeten halen?

Kortom, het ziet er naar uit dat het met het zionistische project op de lange duur niet goed gaat. Het lijkt het huidige Israëlische regime er niet toe te kunnen brengen te overwegen om het wat kalmer aan te doen of het toch maar eens over een werkelijke oplossing te hebben. Een andere oplossing dan een voortgezette genocide. 

"We zijn in een proces", zei Pappé in Dublin, "dat de potentie heeft om een einde te brengen aan het Zionisme en het kolonialisme". Niet alleen moet het geweld ophouden, het wordt noodzaak om een realistisch plan te maken voor een normale menselijke samenleving. 

Pappé heeft nog steeds een idealistisch toekomstbeeld. Hij denkt nog steeds dat één democratische staat die gedeeld wordt door joden en Palestijnen mogelijk moet zijn. En waarom niet? Tot 1948 leefden in Palestina moslims, christenen en joden zonder geweldige crises met elkaar, waarom zou dat niet opnieuw kunnen? 

Ik ben wat dat betreft mijn idealisme kwijt. Na alles wat er is gebeurd, wie van de Palestijnen die dat nog overleven willen daarna samenleven met hun beulen, de soldaten die hun ouders en hun kinderen hebben vermoord? Ik zie niet hoeveel tijd daar overheen moet, en wat een enorm complexe verzoening daarvoor nodig zou zijn. 

Een joodse vriend van me zei nog optimistisch: "Maar het is tussen Duitsland en Israël toch ook nog goed gekomen?". Jawel, maar de Duitse bevolking was op het moment dat de nazi’s verloren nog maar een jaar of tien grondig gehersenspoeld en hoelang hebben de huidige Israëli’s al sinds de kleuterschool geleerd om ‘Arabieren’ te haten? Dat de nazi’s grondig verloren, en dat de ergste misdadigers werden opgehangen dan wel er zelf een einde aan maakten hielp wel om een nieuw begin te maken. Zien we dat hier ook gebeuren? 

Het Palestijns verzet houdt niet op

Een Palestijn die in België leeft en werkzaam is aan de KU Leuven als doctoraatsonderzoeker, Montasser AlDe’emeh, heeft een minder idealistisch toekomstbeeld. Hij is de kleinzoon van grootouders die uit Haifa werden verjaagd tijdens de Nakba. Hij is niet optimistisch over de mogelijkheid dat er nog zoiets als een verzoening plaats kan vinden in een verre toekomst. 

Waar Ramzy Baroud vooral thuis is in Gaza, en dus dankzij zijn familie ook Hamas goed van binnenuit heeft gekend, heeft AlDe’emeh meer familie op de Westelijke Jordaanoever. Ook hij heeft via zijn familie de geschiedenis gevolgd vanaf de Nakba. Ook hij was niet verrast over de aanval van 7 oktober. 

Nee, Palestijnen vergeten hun gevangenen en gegijzelde familieleden in de Israëlische gevangenissen niet. Dat was al een drijfveer achter de gijzeling van het Israëlische team in München in 1972. Bij het verzet leeft ondanks vele pogingen om iets te bereiken met onderhandelingen vooral de overtuiging dat er alleen door tegengeweld iets gedaan kan worden aan het slopende alledaagse geweld tegen de Palestijnen. 

Sinds 7 oktober 2023 is de situatie op de Westelijke Jordaanoever voor de bewoners ook enorm veel slechter geworden. De Palestijnse Autoriteit (de PA) die in naam de baas is op de Westelijke Jordaanoever, is geen Hamas. Tot nu toe heeft ze elke escalatie op de Westoever vermeden, en kan ze nauwelijks als verzet gezien worden. 

Daarom ziet een groeiend deel van de bevolking daar de PA als medeverantwoordelijk voor de belazerde status van hun leven onder bezetting. Als collaborateurs eigenlijk. Illegale nederzettingen blijven uitbreiden, het geweld door kolonisten, met ondersteuning van het IDF wordt erger. De eigen veiligheidstroepen, enkele tienduizend getrainde en gewapende leden van veiligheidsdienst, vallen onder de PA, en mogen niets doen, zoals medegedeeld, om de escalatie te vermijden. 

Zeker, ze zijn bang dat er op de Westelijke Jordaanoever net zo’n escalatie plaats zal vinden als in Gaza. Maar volgens AlDe’emeh is dat nauwelijks meer te vermijden, want ook binnen de veiligheidsdiensten groeit de frustratie. Ze zien hoe hun familie wordt aangevallen, hoe hun huizen worden verwoest en gestolen, hoe ze steeds meer land kwijtraken, en mogen niets doen. Hoe lang is zo’n bevel tot terughoudendheid nog houdbaar? Niet lang, schat hij.

En wat de reactie zal zijn wanneer dat geweld ook daar losbarst is voorspelbaar. Voor de nederzettingen is het gevaarlijk, want ook het leger kan die niet allemaal omsingelen en verdedigen. Er zullen waarschijnlijk Israëlische luchtbombardementen komen, net als in Gaza. Maar hoe dat moet met de 700.000 joodse kolonisten die er wonen als om ze heen de bommen zullen vallen en het verzet de nederzettingen binnen zal dringen? Blijven de Israëli’s dan in hun gesubsidieerde woningen of vluchten zij ook? 

Welke Israëlische politicus durft vandaag de dag zijn nek uit te steken voor duurzame vredesgesprekken met de Palestijnen? Wat gaan de VS doen, dan met een andere president?  AlDe’emeh schat dat het er in 2027 bijzonder gewelddadig toe zal gaan, en dat nog meer Israëli’s dan in 2023 zullen vertrekken. Is er nog een andere mogelijkheid? Van de Palestijnen kan niet worden verwacht dat ze eeuwig het perfecte slachtoffer blijven, zegt hij. 

We weten het dus niet. Er komt een einde, maar wanneer? De opa van Ramadan maakte het niet meer mee. 

Maken wij het nog mee en hoeveel doden moeten er nog vallen? 

Bronnen:

Montasser AlDe’emeh: ‘Israel zoals we het vandaag kennen, zal over een aantal jaren niet meer bestaan’. Interview door Jan Lippens, Knack, 5 augustus 2026

Baroud, Ramzy, Before the Flood, A Gaza Family Memoir, Foreword by Ilan Pappé. Seven Stories Press, 2026

El Akkad, Omar. One day, everyone will have always been against this. Alfred A. Knopf, 2025

 Omer, Bartov. Israel – What went wrong? Farrar, Straus and Giroux, 2026

Pappé, Ilan, ‘Het zionistische project loopt op zijn einde’, Meridiaan Vox, 15 juni 2026

Pappé, Ilan, ‘Response to antisemitism is decolonization of Palestine’, The Palestine Chronicle., 27 juni 2026

Silver, Laura & Clancy, Laura: ‘Most people across 36 countries have negative views of Israel and little confidence in Netanyahu’, Pew Research Center, 4 juni 2026