100 jaar Fidel Castro: icoon, boeman of visionair?

Het eerste wat opviel aan Fidel Castro was niet zijn uniform, noch zijn gestalte, zelfs niet zijn welsprekendheid. Het was zijn nieuwsgierigheid. Na urenlange gesprekken voor ons boek Fidel Castro: Biografie met twee stemmen, bleef El Comandante, terwijl iedereen allang uitgeput was, met een onverminderde energie vragen stellen, om verduidelijking vragen en terugkomen op historische of wetenschappelijke details. 

Ik heb vaak gedacht dat daarin het geheim lag van zijn politieke levensduur: nog voor hij een man van de macht was, was Fidel een rusteloze intellectueel, een visionair genie, een man van kennis.

In de loop van mijn leven als journalist heb ik de gelegenheid gehad om een groot aantal staatshoofden, politieke leiders, intellectuelen, kunstenaars en wegbereiders te ontmoeten die hun tijdperk hebben gemarkeerd. Weinigen van hen hebben echter zoveel indruk op mij gemaakt als Fidel Castro.

Ik verwijs hier niet naar de mythe, die zowel door zijn bewonderaars als zijn tegenstanders hardnekkig in stand wordt gehouden. Ik spreek over de man met wie ik het voorrecht had om jarenlang om te gaan, hem talloze uren lang te ondervragen en hem hardop te zien redeneren om een historische episode tot in de kleinste details te reconstrueren en schijnbaar onbeduidende feiten te verbinden met een breed geopolitiek perspectief.

Hij had een fenomenaal geheugen. Nog opmerkelijker was zijn intellectuele nieuwsgierigheid, die tot het einde van zijn leven intact bleef. Alles wat de mens en de wereld aanging, wekte zijn mateloze interesse.

Voor de een is Fidel het symbool van verzet tegen het imperialisme, voor de ander belichaamt hij alle ontsporingen van het staatssocialisme

Die gesprekken hebben mij een essentiële les geleerd: om Fidel Castro te begrijpen, moet je altijd voorbij het personage kijken. Zijn bestaan valt samen met de geschiedenis van Cuba gedurende meer dan een halve eeuw, maar sluit ook aan bij de grote stuiptrekkingen van de twintigste eeuw: de dekolonisatie, de Koude Oorlog, de nationale bevrijdingsbewegingen, de neoliberale globalisering en vervolgens de opkomst van een meer diverse wereld, waarin de oude westerse machten niet langer het monopolie op de besluitvorming bezitten.

Juist omdat Fidel Castro zo'n bijzondere plaats inneemt in de hedendaagse geschiedenis, kan elke nieuwe biografie op het eerste gezicht overbodig lijken. Wat valt er nog te zeggen over een man aan wie al zoveel boeken zijn gewijd?

Het antwoord is eenvoudig: elk tijdperk stelt nieuwe vragen aan het verleden. En elke generatie herleest grote historische figuren in het licht van haar eigen vragen.

De biografie die Katrien Demuynck en Marc Vandepitte schreven beantwoordt aan die eisen. 

Ik ken Marc en Katrien al lang. Ik waardeer de nauwgezetheid van hun werk, hun grondige kennis van Latijns-Amerika en hun voortdurende wil om gebeurtenissen in hun context te plaatsen. In een boekenlandschap waarin Fidel Castro vaak wordt gereduceerd tot een icoon of een boeman, kiezen zij voor een moeilijkere aanpak: ze herstellen de complexiteit van zijn uitzonderlijke leven, zonder te vervallen in goedkope verheerlijking of een politiek proces.

Die methode is onmisbaar geworden.

Al decennialang zit de figuur van Fidel Castro opgesloten in een strijd tussen verschillende narratieven. Voor de een blijft hij het symbool van verzet tegen het imperialisme, voor de ander belichaamt hij alle ontsporingen van het staatssocialisme. Die tegenstrijdige voorstellingen, hoe legitiem hun achterliggende motivatie soms ook is, leiden er vaak toe dat de historische werkelijkheid – die oneindig veel genuanceerder is – aan het zicht wordt onttrokken.

Het is echter niet de taak van de historicus om passies aan te wakkeren; hij of zij moet in de eerste plaats de feiten verhelderen.

Een van de belangrijkste kwaliteiten van deze biografie is juist dat het eraan herinnert dat Cuba niet los kan worden gezien van de bijzondere relatie die het al meer dan twee eeuwen onderhoudt met zijn machtige buur: de Verenigde Staten. De Revolutie van 1959 heeft zich nooit in een normale omgeving kunnen ontwikkelen. 

Zijn ambitie was niet om een perfecte samenleving op te bouwen maar om de nationale soevereiniteit te bewaren

Ze werd al heel vroeg geconfronteerd met pogingen tot destabilisering, een gewapende invasie, een economisch embargo dat decennialang zou voortduren en een permanente politieke confrontatie. Geen enkel serieus oordeel over de keuzes van de Cubaanse regering kan aan die werkelijkheid voorbijgaan.

Dat betekent niet dat alles te verklaren, laat staan te rechtvaardigen is door externe druk. Fidel Castro wist zelf dat elke revolutie haar eigen tegenstellingen, fouten en verstarring voortbrengt. Hij sprak daar soms over met een openhartigheid die zowel zijn tegenstanders als zijn bewonderaars zou verrassen. 

Zijn ambitie was niet om een perfecte samenleving op te bouwen – hij wist dat die niet bestaat – maar om de nationale soevereiniteit te bewaren, die hij beschouwde als de eerste voorwaarde voor elk sociaal beleid.

De diepste indruk die hij met zijn aanwezigheid op deze aarde wilde achterlaten, wilde hij niet schrijven met kogels, maar met woorden, boeken en daden van universele solidariteit.

Wat eveneens bij hem opviel, was zijn visionaire blik en de buitengewone reikwijdte van zijn horizon. Zijn blik reikte ver voorbij de grenzen van Cuba. Afrika nam een bijzondere plaats in zijn denken in en Latijns-Amerika vormde zijn natuurlijke habitat. Azië interesseerde hem steeds meer naarmate het economische en politieke zwaartepunt van de wereld zich naar het Verre Oosten verplaatste. 

Lang voordat deze termen gangbaar werden, voorzag hij al de opkomst van het Mondiale Zuiden en van een multipolaire internationale orde.

Met de afstand van de tijd lijken deze intuïties vandaag de dag bijzonder verhelderend. De wereld die zich voor onze ogen aftekent, is niet langer de wereld die in 1991 ontstond na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie. Nieuwe machten dienen zich aan, de landen van het Zuiden eisen meer autonomie op, de BRICS-landen laten van zich horen en de internationale machtsverhoudingen ondergaan een diepgaande herschikking. 

Het herlezen van Fidel Castro in deze nieuwe context heeft niets met nostalgie te maken, het is een manier om bepaalde krachtlijnen van het heden beter te begrijpen. Daarom komt deze biografie op het juiste moment.

Katrien Demuynck en Marc Vandepitte proberen hun lezers er niet van te overtuigen om Fidel Castro te bewonderen. Zij bieden hen iets veel kostbaarders aan: hem begrijpen. Begrijpen hoe een jonge advocaat uit Santiago de Cuba uitgroeide tot een van de grootste revolutionaire strategen en invloedrijkste geopolitieke figuren van de tweede helft van de vorige eeuw.

Begrijpen waarom een klein eiland in de Caraïben een diplomatieke en morele invloed kon uitoefenen die in geen enkele verhouding stond tot zijn omvang; en tot slot begrijpen waarom Fidel Castro, tien jaar na zijn overlijden, zo'n bijzondere plaats blijft innemen in de politieke verbeelding van onze planeet.

Fidel was overtuigd dat volkeren zelf hun geschiedenis en hun bestemming kunnen schrijven

Grote historische figuren worden voortdurend opnieuw geïnterpreteerd. De passies bedaren, archieven gaan open en perspectieven verschuiven. De geschiedenis vervangt gaandeweg de polemiek. Die dynamiek is noodzakelijk. Ze maakt het mogelijk om dichter bij de waarheid te komen, zonder ooit te beweren haar volledig in pacht te hebben.

Ik hoop dat de lezers dit uitstekende boek met een open geest zullen benaderen. Zij zullen er een degelijk, goed gedocumenteerd werk in ontdekken, met oog voor zowel de feiten als de context. Bovenal zullen zij er een diep menselijke Fidel Castro in ontmoeten: een strateeg, een visionair, soms koppig, vaak moedig, maar altijd overtuigd dat volkeren zelf hun geschiedenis en hun bestemming kunnen schrijven.

Het is die overtuiging, meer dan welke andere ook, die ongetwijfeld verklaart waarom de naam van de Cubaanse Comandante vandaag de dag nog altijd onlosmakelijk verbonden is met de grote debatten over soevereiniteit, sociale rechtvaardigheid, internationaal recht en de onafhankelijkheid van naties. 

Bij het openslaan van dit boek stappen lezers niet alleen binnen in het leven van een man en een land. Ze stappen een tijdperk binnen waarvan de krachtige echo's onze hedendaagse wereld nog altijd vormgeven.

Dit is het voorwoord zoals gepubliceerd in de Spaanse vertaling van de biografie van Fidel Castro door Katrien Demuynck en Marc Vandepitte. Ignacio Ramonet is voormalig hoofdredacteur van Le Monde Diplomatique en auteur van o.a. het uitgebreid interviewboek met Fidel: ‘Cien horas con Fidel’, (2006). 

Lees ook: 

- Tussen Martí en Marx: de synthese die Cuba onoverwinnelijk maakte
- Fidel Castro over liefde, ethiek en marxisme