Wat ongezegd blijft: “Waren er maar meer Gutmenschen”

Een tijd terug kreeg ik de roman Wat ongezegd blijft toegestuurd, als geschenk van een Antwerpse collega wiens literaire smaak feilloos juist is. Ik las het bijna onmiddellijk en werd zo enthousiast dat ik besloot er een bespreking aan te wijden – dus: dank je, Ann.

Net zoals veel lezers ontdekte ik de Amerikaanse Elizabeth Strout een aantal jaar geleden. Haar romans rond Olive Kitteridge had ik snel uit, net zoals de cyclus over Lucy Barton. Te snel en in te korte tijd, met als gevolg oververzadiging, zelfs een lichte aversie (het wordt écht tijd dat iemand eens een studie publiceert over de menselijke grenzeloosheid). 

Daarna raakte ze uit mijn blikveld, tot dit boek onverwacht in mijn brievenbus viel. Het is het beste van wat ik van haar las; wat zeg ik, het is het beste fictieboek dat ik de voorbije jaren las. Uitleggen waarom is niet zo makkelijk, net omdat ze zo makkelijk schrijft – ogenschijnlijk toch.

Freud merkt herhaaldelijk op dat een goede romanschrijver een beter zicht heeft op de menselijke psyche dan de beste menswetenschappers. Strout illustreert dat ten overvloede. Elke psychotherapeutische school heeft wel een term voor wat niet uitgesproken wordt en voor de gevolgen daarvan, maar Strout toont het zonder theorie. 

In de natuurwetenschappen bestaat er vaak een verband tussen eenvoud en juistheid: simplex sigillum veri, eenvoud is het zegel van het ware. Of je dat zomaar op de kunst kunt toepassen, weet ik niet. Voor Strout geldt het in elk geval. 

Over wat we niet uitspreken schrijft ze in eenvoudige taal, zonder de liflafjes waar sommige auteurs mee uitpakken. Dat doet ze ook wanneer ze het bijna terloops heeft over een van de grote filosofische vragen (bestaat de vrije wil?).

De roman Wat ongezegd blijft speelt zich af in een gemeenschap aan de kust van de noordoostelijke staat New Hampshire en draait om een beperkt aantal figuren en hun verhoudingen – de wijze waarop Strout met drie zinnetjes de relatie tussen twee mensen kan neerzetten, is ongelooflijk. 

De hoofdfiguur is een zevenenvijftigjarige geschiedenisleraar die zich vragen stelt over zichzelf en over de wijze waarop zijn land, de VS, evolueert. Op de achtergrond spelen een familiaal trauma én een oud geheim mee, beide tot op vandaag bepalend voor de verhoudingen tussen drie gezinsleden. 

De dialoog die hij met zichzelf voert, is o zo herkenbaar; de manier waarop hij praat met en luistert naar anderen is dan weer zeldzaam: met een weduwe die haar man een schoft noemt en er onmiddellijk aan toevoegt dat ze hem mist, met zijn vrouw over haar vader, met zijn zoon die verloren loopt tussen twee vrouwen, met een loodgieter die huilend vertelt dat zijn partner hem bedriegt. 

Een rode draad is de wijze waarop hij als leerkracht begaan is met zijn adolescente leerlingen en hen probeert te helpen waar hij kan. Zo iemand behoort tot de groep mensen die ooit door onze nochtans hyperintelligente premier weggezet werd als naïeve Gutmenschen.

Helemaal in de stijl van Strout en trouwens in overeenstemming met de titel, blijft wat volgens mij het kernonderwerp is van het boek nagenoeg onuitgesproken op de achtergrond: onze eenzaamheid. Niet die van mensen die noodzakelijk alleen zijn, maar die van mensen die elkaar nabij zijn en toch niet weten hoe ze het beslissende kunnen uitspreken. 

En nee, dit is géén pessimistisch-existentialistisch verhaal, eerder het tegendeel. De fijngevoeligheid, de herkenbaarheid, het mededogen, zijn van dien aard dat je als lezer met een zeer goed gevoel achterblijft.

Waren er maar meer Gutmenschen. Hun morele kompas vermag meer dan cynische intelligentie.

Elizabeth Strout. Wat ongezegd blijft. Atlas Contact, Amsterdam/Antwerpen, 2026, 219 pp. ISBN 978 9025 4786 50

Deze recensie werd overgenomen van Paul Verhaeghe’s Boekenblog. Je kan zijn recensies rechtstreeks ontvangen door je e-mailadres in te schrijven.