864 politieke gevangenen opgesloten in Wit-Rusland waaronder 21 journalisten

Poczobut zelf werd wegens kritische stukken die hij schreef als correspondent in Wit-Rusland voor de Poolse krant Gazeta Wyborcza en enkele andere media in 2021 opgepakt en in 2023 veroordeeld tot 8 jaar opsluiting ‘wegens openbare oproepen die actief gericht waren op het ondermijnen van de nationale veiligheid van het land en aanzetten tot haat’. In het verleden schreef hij ook boeken als ‘System Belarus’ en in maart 2024 werd hij door Newsweek Polen uitgeroepen tot ‘figuur van het decennium’.  Op 28 april van dit jaar werd hij in het kader van een deal tussen Wit-Rusland en de VS vrijgelaten. Op 17 juni voerde hij het woord in het Europees parlement in Straatsburg als laureaat van de Sacharovprijs voor vrijheid van denken die het EU jaarlijks uitreikt. 

De Sacharovprijs is de hoogste EU-onderscheiding op gebied van mensenrechten die het parlement sinds 1988 jaarlijks toekent aan individuen of organisaties voor hun inspanningen om mensenrechten, vrijheid van meningsuiting en democratische waarden te verdedigen. De meest recente prijs werd op 16 december vorig jaar uitgereikt aan Andrzej Poczobut en Mzia Amaglobeli, twee journalisten die om politieke redenen opgesloten zaten in respectievelijk Wit-Rusland en Georgië. Omdat Poczobut twee maanden geleden vrijgelaten werd, kon hij pas op 17 juni in het Europees parlement persoonlijk gelauwerd worden.  In het verleden werd hij overigens al een tiental keren opgepakt. Ook in 2011 werd hij veroordeeld tot drie jaar cel voor het beledigen van president Aleksandr Loekasjenko die de gewezen Sovjetrepubliek sinds 1994 met harde hand leidt. Parlementsvoorzitter Roberta Metsola roemde in het Europees parlement Poczobut “als een symbool van weerstand die jaren van zijn leven gaf om zich uit te spreken tegen het regime”.

In zijn toespraak voor het Europees parlement haalde Poczobut keihard uit naar het autoritaire Wit-Russische regime. “Er zijn in dit land niet langer vrije media. Het is correspondenten van buitenlandse media ook verboden om in Wit-Rusland te verblijven. Geheime diensten speuren op sociale media naar kritiek op het regime en pakken de betrokkenen op”, Poczobut, die zowel de Wit-Russische als Poolse nationaliteit heeft, is al sinds jaar en dag ook een verdediger van de rechten van de Poolse minderheid in Wit-Rusland. Hij is er voorzitter van de klandestiene, apolitieke Unie van Polen die Poolse taallessen organiseert, volksmuziek ondersteunt, monumenten onderhoudt enzovoort. Er wonen naar schatting 500.000 Polen in dit land “Loekasheko laat echter niet toe dat de Poolse minderheid hun taal leert in het onderwijs, verbiedt Poolse media, vernietigt Poolse oorlogskerkhoven en dergelijke. “Dit maakt deel uit van een anti-Europese kruistocht. Parallel met de Russische aanpak wil ook Loekashenko Wit-Rusland autoritair harmoniseren en van alle inwoners Wit-Russen maken”.

Poczobut kwam in april van dit jaar samen met anderen vrij in het kader van een overeenkomst die de VS sloot met Wit-Rusland. Hij waarschuwde er in het Europees parlement voor dat dit geenszins betekent dat er sprake is van enige vooruitgang van de mensenrechten in Wit-Rusland. “Wat we nu zien is dat er sommigen weliswaar worden vrijgelaten, maar tegelijk anderen gearresteerd worden. De vrijlatingen gaan gepaard met een toename van arrestaties”, aldus Poczobut. Ook in het verleden liet Wit-Rusland al enkele keren politieke gevangenen vrij in het kader van een deal met de VS in ruil voor het opheffen van exportbelemmeringen. De vrijgelaten gevangenen worden zoals Poczobut onmiddellijk het land uitgezet. 

In zijn toespraak bracht Poczobut ook hulde aan Mzia Amaglobeli, een Georgische journaliste en directeur van de onlinemediakanalen Batumelebi en Netgazeti, die samen met hem in december vorig jaar laureaat van de Sacharovprijs was. Ook Georgië glijdt snel af naar een autoritair regime. Amaglobeli werd in januari 2025 gearresteerd tijdens een demonstratie in Tbilisi nadat ze een politieagent een klap in het gezicht verkocht. Eerder die dag was ze al even opgepakt toen ze een poster met een protestboodschap tegen het regime had opgehangen waarbij ze hardhandig werd aangepakt. Terwijl dergelijke feiten normaal met een boete of korte gevangenisstraf worden beboet, kreeg Amaglobeli twee jaar cel wegens verzet, bedreiging en geweld tegen een ambtenaar. Volgens journaliste Irma Dimitradze is Amaglobeli inmiddels uitgegroeid tot het boegbeeld van de protestbeweging. Deze barstte eind 2024 in dit land los nadat de regerende Georgische Droom na het winnen van de verkiezingen aankondigde de kandidatuur van Georgië als EU-lid stop te zetten.

Op 18 juni eiste het Europees parlement in een motie de vrijlating van alle politieke gevangenen en een einde aan de repressie in Wit-Rusland. Men eiste ook de versterking van gerichte sancties tegen degenen die verantwoordelijk zijn voor de repressie. Het parlement veroordeelde ook het misbruik door de Wit-Russische autoriteiten van de antiterrorisme- en antiextremismewetgeving om anti-oorlogsuitingen en solidariteit met Oekraïne strafbaar te stellen en vreedzaam verzet de kop in te drukken. Men verwijst hierbij naar de de zaak van de 16-jarige Aliaksandra Pulinovich die in 2024 veroordeeld werd tot meer dan tien jaar gevangenisstraf op beschuldiging van betrokkenheid bij anti-oorlogsgraffiti. Het parlement veroordeelde voorts de aanhoudende slechte behandeling van gevangenen en een einde aan foltering, detentie zonder contact met de buitenwereld, het onthouden van medische zorg en beperkingen op de toegang tot advocaten en familieleden.