Haatspraakwetgeving is geen gevaar in ongezellige tijden, maar behoedt ons er juist voor
Gisteren pleitte Bart Eeckhout, hoofdcommentator van De Morgen, voor een veel restrictievere interpretatie van de Belgische wetgeving inzake haatspraak: “hervorm de haatwetgeving, besef dat in ongezelligere tijden ook uw mening in het ‘haat’-vizier kan lopen”, aldus Eeckhout. In het stuk noemt Eeckhout de veroordeling van Van Langenhove voor het aanzetten tot haat en geweld en voor racisme een “onrecht”.
Haatspraakwetgeving beschermt de democratie
Eeckhout vat, volkomen terecht, aan met de bemerking dat het politieke kernpunt van Van Langenhove “het discrimineren en afnemen van rechten van mensen op basis van hun afkomst” is en dat zijn verwerpelijke maatschappijbeeld geworteld zit in het fascisme. Laat ons daarover duidelijk zijn: Van Langenhove is een spreekbuis voor het neofascisme, en dus ook een lakmoestest voor hoe een democratische rechtsstaat met fascisme omgaat.
Eeckhout vindt het huidige vonnis “op zijn minst wankel”, en stelt dat de grond voor een veroordeling ontbreekt. Dat ziet de journalist als “een glibberig pad naar onvrijheid en repressie van ideeën” en “zet de deur open voor een zeer brede interpretatie van de haat- en racismewetgeving”. Die slippery slope-analogie is juridisch gezien niet correct, aangezien rechters steeds opnieuw een contextueel gebonden inschatting maken van de bestaande rechtspraak. De Belgische rechtspraak heeft in tegenstelling tot andere systemen geen formele precedentwerking, en Belgische rechters zijn dus niet gebonden aan eerdere uitspraken.
Haatspraakwetgeving is een barrière voor autoritaire bewegingen, geen facilitator
Bovendien zijn er weinig signalen dat de haatspraakwetgeving verstrengd zal worden. Instituties zoals UNIA worden bijvoorbeeld eerder ontmanteld en vleugellam gemaakt dan beschermd. Daarnaast heeft die fictieve toekomstige autoritaire samenleving geen haatspraakwetgeving nodig om aan repressie te doen. Dat lukt immers prima in landen waar nooit dergelijke wetgeving voorhanden was, zoals Rusland, de Verenigde Staten of Turkije. En vaak zelfs een stuk beter.
Haatspraakwetgeving is een barrière voor autoritaire bewegingen, geen facilitator. Juist door nu op te komen voor de rechten van kwetsbare minderheden bescherm je ook jouw eigen rechten. Zo kunnen we ons collectief behoeden voor de “ongezelligere tijden” waar Eeckhout naar verwijst. Veel kwetsbare minderheden bevinden zich overigens al in die tijden.
Vrije meningsuiting is niet absoluut
Eeckhout beschouwt de vrije meningsuiting als “een grondrecht dat niet zozeer of niet alleen weldenkende meningen beschermt, maar juist ook de schokkende, aanstootgevende of verwerpelijke meningen”. Dat is een bijzonder libertaire en persoonlijke opvatting van het principe van de vrije meningsuiting, dat ooit in het leven werd geroepen om kritiek mogelijk te maken op de hogere machten.
De vrijheid van meningsuiting schopt naar omhoog, niet naar omlaag
Nergens in de wet wordt verwezen naar het absolute recht om verwerpelijke ideeën te uiten. De vrijheid van meningsuiting schopt naar omhoog, niet naar omlaag. Bovendien is het intussen duidelijk dat libertarisme en absolute vrijheden uitmonden in de beperking van andermans vrijheid. Vrijheden situeren zich steeds op een spanningsveld. Weegt de maatschappelijke schade van haatspraak minder zwaar door dan het risico op censuur? En wat als een voortdurende ontmenselijking van minderheden hun toegang tot een open publiek debat compromitteert?
Eeckhout bepleit een beperking van haatspraakwetgeving tot “expliciete en concrete oproepen tot geweld”. Maar Belgische en Europese wetgeving vertrekt van een bredere logica, met aandacht voor het oproepen tot uitsluiting, aanzetten tot vijandigheid en systematische ontmenselijking. Haatspraakwetgeving beschermt minderheden dus tegen systematische politieke agitatie en de normalisering van vijandsbeelden.
De geschiedenis leert ons dat dit een prelude is op het geweld; en dat de collectieve neiging tot het gebruiken van geweld eerst aangewakkerd en gecultiveerd moet worden via haatspraak. Het vijandsbeeld van Van Langenhove over “de migrant” als “de crimineel” dient bijvoorbeeld ter legitimatie van excessief staatsgeweld ten aanzien van etnische minderheden.
Er zijn tal van studies waaruit blijkt dat minderheden vaker, strenger en langer gestraft worden voor vergelijkbare feiten. Het maatschappelijk verzet daartegen is uiterst miniem, precies door die agitatie. Ook discriminatie kan als een vorm van geweld worden beschouwd. De grens is dus veel meer fluïde dan Eeckhout ze voorstelt.
Een verschralend medialandschap
De belangrijkste zwakte in het stuk is dat hij een, vanuit zijn optiek, slecht vonnis verwart met een slechte wet. Gebrekkige argumentatie van een rechter is géén argument voor het inperken van de onderliggende wetgeving. Rechters kunnen de toepassing van een wet onvoldoende motiveren, maar dat is niet de schuld van de wet. Die is duidelijk: discriminatie is verboden.
Er lijkt sprake te zijn van een zorgwekkende koerswijziging bij De Morgen
De gelijkwaardigheid van iedere persoon wordt gewaarborgd door artikelen 10 en 11 van de Belgische Grondwet. Artikel 10 bepaalt dat de Belgen gelijk zijn voor de wet. Artikel 11 bepaalt dat het genot van de rechten en vrijheden van de Belgen zonder discriminatie moet worden verzekerd. De antiracismewet dateert intussen van 1981 en biedt bescherming tegen discriminatie op basis van nationaliteit, huidskleur en etniciteit.
Discriminatie en geweld zijn volgens de wet ontoelaatbaar, en dat moet voor altijd zo blijven. We moeten consequent blijven inzetten op het beschermen van het vrije debat, juist dóór een aantal duidelijke krijtlijnen uit te zetten. Wie op systematische basis aanzet tot het verspreiden van haat en discriminatie begeeft zich buiten die krijtlijnen en begaat dus strafbare feiten.
Er lijkt overigens sprake te zijn van een zorgwekkende koerswijziging bij De Morgen. Vandaag nemen twee invloedrijke figuren van hun redactie de simplistische, verarmde argumentatie van extreemrechts over omtrent thema’s zoals de klimaatverandering, genderrechten, het onderwijssysteem en nu ook haatspraakwetgeving. Intussen verschraalt het Vlaamse medialandschap verder.
Laat dit naast een pleidooi voor het consequent vervolgen van haatspraak dus ook een oproep zijn tot het beschermen en ondersteunen van de weinige onafhankelijke journalistieke kanalen die humanisten in Vlaanderen nog ter beschikking hebben.
Allemaal Van Belang is een community vormgegeven rond een Facebook-pagina die werd opgericht als antwoord op de verkiezingsoverwinning van het Vlaams Belang in 2019. Lees er meer over in ons interview dat we deden naar aanleiding van vijf jaar Allemaal Van Belang.