Mali en de Sahel: slagveld van neokolonialisme en multipolariteit

De situatie in Mali, zoals uiteengezet in mijn boek ‘Afrika eist zijn legitieme plaats op’, illustreert de complexiteit van de geopolitiek op het Afrikaanse continent, en dat binnen een duidelijk veranderende wereldorde. Mali vormt samen met Burkina Faso en Niger het Sahel-trio dat ik naar voren schuif als potentieel model voor een nieuwe Afrikaanse koers: een koers gericht op soevereiniteit, regionale samenwerking en het doorbreken van externe afhankelijkheden. Het Malinese dossier is niet louter een lokaal conflict, maar één van de wereldwijde brandhaarden van de internationale strijd om de macht.

De feiten zijn hard. In 2024 en 2025 verslechterde de mensenrechtensituatie drastisch. Islamistische, aan Al Qaida en IS gelieerde groepen zoals Jama’a Nusrat ul-Islam wa al-Muslimin (JNIM) en Islamitische Staat in de Grote Sahara (ISGS), pleegden honderden aanvallen op burgers. Tegelijk maakten Malinese troepen en hun bondgenoten zich schuldig aan ernstige schendingen, waaronder buitengerechtelijke executies en willekeurige detentie. Etnisch geweld, met name tegen Fulani-gemeenschappen, verergerde de fragmentatie van de samenleving. Meer dan 600.000 mensen sloegen op de vlucht. De staat zelf beperkte bovendien politieke vrijheden en onderdrukte oppositie en media. Mali bevindt zich dus in een diepe crisis van veiligheid, bestuur en legitimiteit.

Franse inmenging

Deze interne crisis kan niet begrepen worden zonder de externe dimensie. De Franse aanwezigheid in de Sahel, jarenlang voorgesteld als stabiliserend, heeft in werkelijkheid geleid tot uitbuiting en afhankelijkheid. De door de Malinese regering afgedwongen terugtrekking van Franse troepen in 2021 markeerde een fundamentele breuk met het koloniale verleden en een niet mis te verstane afwijzing van wat men enkel kan duiden als neokoloniale inmenging.

Dat Frankrijk zich sindsdien blijkbaar niet kan neerleggen bij het verlies van zijn uiterst lucratieve Afrikaanse kolonies, en initiatieven ontwikkelt om dat verlies ongedaan te maken, onder meer via de bewapening en financiering van politieke en militie-netwerken, ondermijnt elke inspanning tot autonome ontwikkeling

Dat Frankrijk zich sindsdien blijkbaar niet kan neerleggen bij het verlies van zijn uiterst lucratieve Afrikaanse kolonies, en initiatieven ontwikkelt om dat verlies ongedaan te maken, onder meer via de bewapening en financiering van politieke en militie-netwerken, ondermijnt elke inspanning tot autonome ontwikkeling. Het neokoloniale denken en handelen is blijkbaar diep verankerd in het beleid van het Westen ten aanzien van Afrika.

Geopolitieke herschikking

De recente escalatie, waarbij Rusland via Africa Corps (vroeger de Wagner-groep) de Malinese regering ondersteunt tegen zowel separatistische Toeareg-groepen als jihadistische netwerken, toont aan dat Mali een nieuw front is geworden in een bredere geopolitieke herschikking. Wat zich aftekent, is een strijd om invloed, grondstoffen en strategische positie.

Pogingen om opnieuw controle te verwerven over Afrikaanse rijkdommen zijn achterhaald, en werken destabiliserend in een zich ontwikkelend Afrikaans continent

Deze evolutie past binnen een bredere mondiale verschuiving richting multipolariteit. De unipolaire dominantie van het Westen verliest terrein, terwijl nieuwe machtscentra zich manifesteren. In die context staat de neokoloniale politiek van het Westen haaks op de richting waarin de wereld zich ontwikkelt. Pogingen om opnieuw controle te verwerven over Afrikaanse rijkdommen zijn achterhaald, en werken destabiliserend in een zich ontwikkelend Afrikaans continent.

Het is in deze context dat de rol van grootmachten Rusland en China moet worden begrepen. Zij profileren zich als alternatief voor westerse dominantie en dragen, elk vanuit hun eigen strategische belangen, bij aan het doorbreken van een historisch gegroeid monopolie. Daarmee ontstaan essentiële omstandigheden voor Afrikaanse staten om hun positie te herdefiniëren. Het bevestigt de theorie: in een multipolaire wereld zijn kleine landen minder afhankelijk van één grootmacht, wat hun onderhandelingspositie verbetert. In zo’n systeem kan Mali zijn soevereine ontwikkelingspad autonomer vorm te geven.

Afrikaanse emancipatie

De kernvraag blijft echter de Afrikaanse emancipatie. Mali, en daarmee het Sahel-trio, staat voor de uitdaging om deze geopolitieke verschuiving te benutten in functie van zijn eigen ontwikkeling. Dat vereist sterke instellingen, inclusieve politieke processen en een duidelijke breuk met zowel interne repressie als externe afhankelijkheid. Buitenlandse inmenging, en in het bijzonder de Franse neokoloniale reflex, moet daarbij resoluut worden afgewezen. Tegelijk moeten Afrikaanse staten vermijden om in nieuwe afhankelijkheidsrelaties te vervallen.

Mali is dus meer dan een conflictzone. Het is een testcase voor de toekomst van Afrika. Of het land erin slaagt zijn soevereiniteit te consolideren en een eigen ontwikkelingspad uit te stippelen, zal mee bepalen of Afrika daadwerkelijk zijn legitieme plaats op het wereldtoneel kan opeisen.

^ Lookman, P., Afrika eist zijn legitieme plaats op. De race om economische relevantie, Geopolitiek in Context, Koersel, België, 298 blzn., 261 voetnoten, ISBN 978-94-6533-321-2.

^ Ibid., hoofdstuk 5: ‘Vijftien conflictdossiers’, pp. 122-124.

^ Amnesty International: ‘Mali 2025’, https://www.amnesty.org/en/location/africa/west-and-central-africa/mali/report-mali/.

^ Bendadi, Samira: ‘Een multipolaire wereld is een goede zaak voor het hele Globale Zuiden’, in MO, 15 juni 2024, https://www.mo.be/interview/een-multipolaire-wereld-is-een-goede-zaak-voor-het-hele-globale-zuiden