"Markteconomie niet verenigbaar met Cubaanse idealen"

“Kapitalisten zijn niet geïnteresseerd in wat mensen nodig hebben, maar uitsluitend in het vergroten van hun winst. De markteconomie is bovendien een mechanisme dat sociale ongelijkheid genereert. Dit is een grote bekommernis van de Cubaanse overheid, onder meer omdat dit het risico op sociale conflicten sterk vergroot. Om ongelijkheid te beperken, is het noodzakelijk dat particuliere initiatieven door de staat worden gecontroleerd en grenzen worden gesteld aan individuele rijkdom”, aldus professor Domínguez López aan de Universiteit van Havana.

Het is volgens hem belangrijk om te benadrukken dat de actuele problemen in Cuba als gevolg van de olieblokkade slechts de meest recente fase is van een proces dat al meer dan zestig jaar gaande is. “De huidige situatie van het eiland kan alleen worden begrepen als men rekening houdt met de opeenstapeling van problemen die veroorzaakt zijn door decennia van VS-sancties. Maar niet alleen de economische blokkade is jarenlang problematisch voor Cuba. Ook het wegvallen van de steun van de Sovjet-Unie begin jaren 90 en de COVID-19-pandemie in 2020 speelden een nefaste rol”. 

Toch komt het vooral door de Amerikaanse sancties dat het land nooit een eerlijke kans heeft gekregen om zijn sociaal-maatschappelijk model volledig tot ontwikkeling te brengen. “In 1989 was Cuba nog het land met de minste sociale ongelijkheid ter wereld”, aldus López. 

Normaal leven mogelijk?

De olieblokkade zadelt de Cubaan op met grote transportproblemen, een torenhoge inflatie en een tekort aan allerhande materiaal. Verder maken vooral de stroomonderbrekingen het leven in Cuba moeilijk. In Havana wordt de elektriciteit in delen van de stad dagelijks gedurende acht à tien uur afgesloten. Elders in Cuba is de situatie nog erger. 

Het afgelopen jaar deden zich ook meerdere nationale stroomstoringen voor. De problemen in de elektriciteitscentrales die aan de basis liggen van de stroomonderbrekingen zijn een combinatie van een gebrek aan onderhoud in het verleden en de huidige brandstofschaarste. Beide zijn op hun beurt het gevolg van de VS-sancties. 

Lopez: “De grote installaties werden destijds geleverd door landen zoals Frankrijk, Japan en voormalig Tsjechoslowakije. Door de sancties kunnen veel van deze landen geen onderdelen of andere naverkoopdiensten meer leveren. Daarom moeten onze ingenieurs voortdurend improviseren. Bovendien draaien deze installaties in Cuba op gewonnen olie, die zwaar, corrosief en vervuilend is. De kleinere installaties, die lichtere brandstoffen gebruiken, kampen regelmatig met brandstoftekorten.”

Als gevolg van de huidige problemen verliezen sommige mensen in Cuba het geloof dat een toekomst met een normaal leven voor hen nog mogelijk is. Er is immers veel armoede op dit moment, en zo ook veel frustratie, wanhoop en stress. 

Keren mensen zich daarom tegen het Cubaanse regime? “Via sociale media wordt veel Amerikaanse propaganda verspreid die de Cubaanse regering de schuld geeft van de huidige situatie en deze toeschrijft aan het falen van het communisme", vertelt Lopez. "Ongetwijfeld zijn er Cubanen die zo denken. Ik ben er echter zeker van dat de meerderheid de Verenigde Staten de schuld geeft van de actuele situatie en de revolutie blijft steunen.” 

In 2021 leidde de onvrede tot een aantal protesten op straat. Veel mensen werden gearresteerd, wat in het Westen aanleiding gaf tot veel onbegrip. Volgens Domínguez López werden toen enkel die personen opgepakt die vernielingen aanrichtten en betaald werden door Cubanen in Miami. “In die periode werden politieauto’s, gebouwen van de Communistische Partij, winkels en zelfs ziekenhuizen aangevallen.”

Fel debat over toekomst Cuba

In Cuba wordt er momenteel publiek fel gedebatteerd over hoe het land zich in de toekomst moet ontwikkelen en hoe de huidige crisis best kan worden aangepakt. “Op televisie en vooral op sociale media wordt hierover vrij intens gediscussieerd. De enige beperking die de overheid oplegt, is het in twijfel trekken van de nationale soevereiniteit", zegt Lopez. 

Hij vergelijkt dit met de situatie in westerse landen die zichzelf democratisch noemen. “Ook in die landen bestaat er een oppositie die alleen wordt toegestaan zolang die binnen bepaalde grenzen loyaal aan het systeem blijft. In Cuba hebben sommige oppositieorganisaties banden met de Verenigde Staten, wat wordt gezien als een groot gevaar voor de nationale soevereiniteit." Het behoud van de soevereiniteit om zelf beslissingen te kunnen nemen over het sociale systeem is voor Cubanen zeer belangrijk.

Dat het politieke systeem in Cuba als democratisch kan worden beschouwd, blijkt volgens hem ook uit de uitgebreide consultaties waarmee de belangrijkste wetten worden voorbereid. De Nationale Assemblee, die de wetten goedkeurt, bestaat voor 50 procent uit vertegenwoordigers van grote maatschappelijke organisaties en voor 50 procent uit afgevaardigden die door lokale burgercomités worden gekozen. 

“Aan de goedkeuring bijvoorbeeld van de zeer progressieve Familiecode in 2022 werden talrijke organisaties geraadpleegd en tienduizenden bijeenkomsten in het hele land georganiseerd. Deze nieuwe wet legt de rechten vast van minderjarigen, vrouwen en ouderen en biedt homoseksuele koppels de mogelijkheid om te trouwen. Niet alleen specialisten, maar ook gewone burgers konden hun mening geven. Deze consultatie eindigde met een referendum waarin 62 procent vóór goedkeuring stemde.”