De manosfeer: patriarchale logica in een nieuw, schreeuwlelijk jasje
In de zomer van 2016 verslind ik een reeks YouTube-video’s van een zogenoemde pick-upartiest. Ondersteund door beelden van zijn eigen succes legt de man mij haarfijn uit hoe ik binnen de kortste keren zelf vrouwen versier als was ik Casanova himself.
Hoewel ik nooit echt met zijn advies aan de slag ging, gaven die video’s me als 14-jarige jongen precies wat ik nodig had. Net voor de zomervakantie liep ik een blauwtje op en het zelfvertrouwen dat de filmpjes beloofden, greep ik met beide handen aan.
Inside the Manosphere zet dat gesprek vandaag opnieuw op scherp, maar de manosfeer zelf is allesbehalve nieuw. Ze bouwt voort op hardnekkige ideeën over mannelijkheid die diep verankerd liggen in het patriarchaat en de laatste decennia ook online worden doorgegeven.
Waar het begint: pick-upartiesten en incels
Nadat de gemeenschap van pick-upartiesten (PUA) zich ontvouwt op het vroege internet van de jaren 90, komt hun doorbraak naar het grote publiek er in 2005 met de bestseller The Game van Neil Strauss. Centraal staan methodes en strategieën waarmee mannen vrouwen zouden kunnen versieren, onderliggend schuilen misogynie en manipulatie.
Ze spelen letterlijk een spel waar vrouwen gereduceerd worden tot pionnen en gebruiken psychische trucjes zoals negging - een flirterige belediging die het zelfvertrouwen ondermijnt en de nood aan goedkeuring van de manipulator opwekt. De populariteit van de PUA-scene neemt toe, gevoed door antifeminisme, aangezien feminisme de schuld zou zijn van hun moeilijke toegang tot vrouwen. Het kan gezien worden als een vroege voorloper van wat we vandaag de manosfeer noemen.
Ook andere gemeenschappen van jongens en mannen beginnen zich online te vormen. Er is namelijk een praktisch probleem met de logica van pick-upartiesten: vrouwen versieren – zeker wanneer het om casual seks gaat – blijkt in de praktijk minder afhankelijk van de juiste strategie dan van het ‘juiste’ uiterlijk. Een groep jongens en mannen die niet aan dat conventionele schoonheidsideaal voldoet, blijft daardoor in de kou staan.
Online vinden zij elkaar onder de noemer incel, kort voor involuntary celibate of onvrijwillig celibatair. Hun frustratie toont zich in de beruchte incel-interpretatie van de 80/20-regel, waarbij 80 procent van de vrouwen maar met de 20 procent knapste mannen zou gaan. Vanuit die positie groeit het idee dat vrouwen hen hun ‘recht’ op seks ontzeggen – waarbij feminisme opnieuw als zondebok wordt aangewezen.
In 2014 dringt deze subcultuur op gewelddadige wijze door tot de reële wereld, met de moordende raid en een meer dan honderd pagina’s tellend manifest van incel Elliot Rodger. In haar essaybundel The Right to Sex analyseert filosofe Amia Srinivasan naar aanleiding van deze moorden en woorden scherp hoe racisme, misogynie en antifeminisme samenkomen binnen de incel-wereld.
Niet klasse, maar gender als overkoepelende noemer
De Britse documentairemaker Louis Theroux richt in Inside the Manosphere de camera op enkele van de meest prominente stemmen die samen een invloedrijke stroming binnen de manosfeer vertegenwoordigen. We zien bij hen een samensmelting van eerdere tendensen. Succes bij vrouwen blijft centraal staan, maar wordt aangevuld met een nadruk op een gespierd lichaam via fitness (de populaire online term looksmaxxing vindt niet toevallig zijn oorsprong in de incel-gemeenschap). Daarbovenop komt nog een andere patriarchale klassieker: (snel) veel geld verdienen.
Het eerdere historische overzicht maakt echter duidelijk dat Theroux een beperkte focus heeft met wie hij hier een podium biedt. Het maakt kortzichtige conclusies mogelijk. Zo suggereert Groen-politica Celia Groothedde naar aanleiding van de docu dat de manosfeer vooral “de westerse arbeidersklasse en onderklasse” aanspreekt. Ze vervolgt dat volgens onderzoek deze groep mannen “een ‘echte man’ en een ‘waardevol leven’ definieert als kunnen zorgen voor zichzelf en hun naasten.” Een mogelijkheid die in de neoliberale economie onmogelijk geworden is (zeker als broodwinner), waar sociale ongelijkheid enkel toeneemt. Toch is dat beeld te beperkt.
Zoals eerder aangegeven bestrijkt de manosfeer net een breed spectrum aan profielen. Neem bijvoorbeeld Jordan Peterson – psycholoog en een soort ‘good cop’-variant van Andrew Tate. Hij bereikt massaal (vaak hoger opgeleide) jongemannen – in 2023 een uitverkochte Lotto Arena en miljoenen verkochte boeken – met ideeën die, weliswaar badend in een intellectueel sausje, evengoed seksistische denkbeelden uitdragen. Wat deze uiteenlopende manosfeer-content en hun respectievelijke publiek bindt, is niet zozeer hun klasse, dan wel hun gender.
Niet zozeer hun klasse, dan wel hun gender
We kunnen dus stellen dat de manosfeer een los-vaste verzameling is van individuen en subgroepen, elk met hun eigen accenten en thema’s met mannelijkheid (gender) als spil. Met de aanmoediging en consumptie van geweld en het verspreiden van (antisemitische) complotten als kwalijke voorbeelden uit de documentaire. Wat hen uiteindelijk verbindt, is de gedeelde overtuiging dat mannen complementair, maar ook meer waard zijn dan vrouwen – een idee dat hand in hand gaat met hardnekkige misogynie en antifeminisme.
Feministen wijzen er terecht op dat de manosfeer al bestond lang voordat de wereld kennismaakte met Andrew Tate in 2022. Tegelijk brengt de docu een gesprek op gang. Een gesprek over de vraag waarom jongens en jonge mannen op zoek zijn naar geld, vrouwen en (fysieke) kracht.
Biologische verschillen en Big Tech zijn niet de oorzaak
Dat biologische factoren een rol spelen, is een argument dat veel aandacht krijgt, maar het mist de echte oorzaak van de aantrekkingskracht van de manosfeer. Zo ligt de focus vaak op het (biologische) verschil tussen jongens en meisjes. Socioloog Richard Reeves wijst bijvoorbeeld op de genderkloof in het onderwijs: (Vlaamse) jongens blijven vaker zitten, verlaten vaker vroegtijdig de schoolbanken en zijn ondervertegenwoordigd in het hoger onderwijs.
In zijn bestseller Over jongens en mannen verklaart hij die kloof aan de hand van drie factoren: de tragere hersenontwikkeling van jongens tijdens de puberteit, het gebrek aan mannelijke rolmodellen en een onderwaardering van praktische en technische opleidingen. In die analyse blijft de rol van ‘nurture’ of cultuur – de mate waarin gedrag en verwachtingen sociaal worden aangeleerd – echter opvallend onderbelicht.
Daarnaast speelt ook winstbejag een rol, met name via sociale media. Journalist Pim Raes merkt terecht op dat techbedrijven hun verantwoordelijkheid vaak ontlopen. De manosfeer floreert namelijk binnen een algoritmische logica die extreme en polariserende content beloont. Begrippen als clipfarming en ragebait tonen hoe verontwaardiging bewust wordt ingezet om aandacht te genereren, wat zowel contentmakers als platforms ten goede komt.
De centrale figuur in de documentaire, HS (TikkyTokky), belichaamt die dynamiek treffend. In een bevreemdende interactie met zijn moeder – die expliciet afstand neemt van seksisme en racisme – wordt duidelijk dat zijn discriminerende uitspraken soms eerder performatief zijn dan oprecht.
Dat onderstreept hoezeer het succes van de manosfeer verweven is met een kapitalistische logica waarin aandacht en winst primeren op inhoud of menselijkheid. HS geeft zelf toe dat hij online nooit zo groot zou zijn geworden “als hij een goed mens was”. Die spanning wordt nog duidelijker in de manier waarop influencers kapitaliseren op hun publiek, via de verkoop van cursussen, supplementen en andere vormen van dubieuze zelfhulp. Wat begint als een discours over zelfvertrouwen, succes of relaties, eindigt zo vaak in een uitgekiend verdienmodel.
Toch verwart Raes hier oorzaak en gevolg. Hoewel sociale mediabedrijven en influencers profiteren van deze dynamiek, vormen ze niet de kern van het probleem. Die ligt dieper, in een patriarchale cultuur (zie verderop).
Het patriarchaat als lens
Ook Theroux zelf komt tot een analyse die weinig diepgang kent. Hij stelt dat deze mannen opgroeien “in een snel veranderende wereld met beperkte kansen, waarin de oude rechten van mannen worden uitgedaagd”. Daarnaast suggereert hij dat hun seksistische ideologie, “die geworteld lijkt te zijn in trauma”, wordt ingezet als basis voor verregaande sociale vernieuwing.
Wat in de documentaire ontbreekt, is een grondige analyse van seksisme en zijn wortel: het patriarchaat. Volgens mij toont de documentaire net hoe de manosfeer streeft naar een politiek-sociaal systeem waarin mannen als van nature dominant en superieur worden beschouwd, en waarin zij het recht zouden hebben om anderen – in het bijzonder vrouwen – te domineren en te leiden, desnoods met psychologisch of fysiek geweld. Dat is geen definitie van een manosfeerfiguur, maar hoe feministe bell hooks in The Will to Change (2004) het patriarchaat omschrijft.
Geen “sociale vernieuwing”, maar eerder een herverpakking van dezelfde patriarchale logica
Het is een term die ontkenning en ongemak oproept. Schijnfeministen buitelen bij gelegenheid over elkaar om te duiden dat de term passé is. Ook wijst hooks erop hoe mensen het woord problematiseren en niet het systeem dat het beschrijft. Juist die reacties verdienen een moment van reflectie. Genderongelijkheid – de systematische verschillen in uitkomsten op basis van gender – manifesteert zich in vrijwel ieder levensdomein, zowel privé als publiek: minder politieke representatie en economische macht, de pensioenkloof, een gigantische (medische) datakloof, seksueel geweld, en meer. De manosfeer is dan ook geen motor van “sociale vernieuwing,” zoals Theroux aangeeft, maar eerder een herverpakking van dezelfde patriarchale logica, vermomd in een nieuw, schreeuwlelijk jasje.
Feministische theorie toont hoe mannelijkheidsnormen dit systeem in stand houden, terwijl ze zich aanpassen aan de context. In de kern keren daarbij steeds dezelfde vier dimensies terug: de afwijzing van het vrouwelijke, het streven naar succes en macht, het onderdrukken van emoties en het gebruik van geweld.
Hyena’s met een vertrouwd antwoord
Deze normen en zogenaamde “oude rechten van mannen” worden de laatste decennia ter discussie gesteld, onder impuls van feministische bewegingen. Tegelijkertijd blijft onze cultuur zowel impliciet als expliciet patriarchale boodschappen uitdragen, wat resulteert in een tegenstrijdig verliesverhaal voor jongens. Enerzijds raken ze gefrustreerd omdat ze hun vermeende mannelijke rechten niet langer kunnen opeisen, zeker niet op de traditionele manieren. Anderzijds blijven ze onzeker en beschadigd achter wanneer ze proberen te voldoen aan de heersende mannelijkheidsnormen (en daarin falen).
Op dat moment van frustratie, verwarring en onzekerheid duiken de hyena’s van de manosfeer op. Ze presenteren een eenvoudig verhaal dat inspeelt op bestaande culturele vooroordelen en privileges en dat gouden bergen belooft. Het ligt niet aan henzelf, maar aan “het feminisme” of een (antisemitisch) complot, zolang ze zich maar stevig nestelen in de vertrouwde patriarchale mannelijkheid. Het is de minst confronterende optie, maar allesbehalve duurzaam en schadelijk voor zowel jongeren als hun omgeving. Tegelijk zorgt dit ervoor dat deze jonge mannen hun leerzame emoties van frustratie, verdriet en onzekerheid niet gebruiken om de beperkende gendernormen in hun leven kritisch te onderzoeken.
Een zorgzame en verbindende mannelijkheid
Ja, we hebben mannelijke rolmodellen nodig die genderstereotypen uitdagen en progressieve waarden uitdragen, maar vooral een erkenning dat er een structureel probleem is. Zolang kritiek op de manosfeer niet verder gaat dan het veroordelen van seksisme (de symptomen) zonder het patriarchaat (de oorzaak) aan te wijzen, komen we van een kale reis thuis. Sterker nog, dan zullen misogyne, manipulatieve pick-upartiesten en andere sujets jongens en jongemannen zoals ikzelf tien jaar geleden blijven meesleuren in hun patriarchaat op steroïden.
Het blijft hierbij essentieel om te benadrukken dat thema’s van de manosfeer zoals relaties, succes en gezondheid op zich niet problematisch zijn; ze reflecteren een legitieme behoefte van jongens die bespreekbaar moet worden gemaakt. Ze moeten alleen ingebed worden in een breedgedragen verhaal waarin mannelijkheid op een zorgzame, verbindende en inclusieve manier wordt gedefinieerd.
Met redactionele hulp van Saar Lermytte
