Wie profiteert er van de energiecrisis en wat kunnen we daaraan doen?
De grootste slachtoffers van de illegale oorlog tegen Iran zijn natuurlijk de mensen in de regio zelf, maar ook in Europa voelen we de gevolgen in de vorm van stijgende prijzen. Wat minder onder de aandacht komt, is dat er ook winnaars zijn in deze energiecrisis.
Overwinstbelasting
Zo maken oliebedrijven in de Europese Unie sinds het begin van de oorlog in Iran 81,4 miljoen euro extra winst per dag door de sterk stijgende brandstofprijzen. Dat berekende Greenpeace. Alleen al in maart streken ze 2,5 miljard euro extra winst op. In België gaat het om ongeveer 2,3 miljoen euro extra winst per dag.
Sinds de energiecrisis maken oliebedrijven in België 2,3 miljoen euro extra winst per dag
“Terwijl mensen sterven in West-Azië en miljoenen mensen in Europa worstelen met torenhoge brandstofprijzen, laten regeringen toe dat oliebedrijven hun zakken vullen”, legt Joeri Thijs van Greenpeace België uit. “Regeringen moeten dringend hogere belastingen invoeren op alle winsten uit fossiele brandstoffen en dat geld gebruiken om de energierekeningen van mensen te verlagen, te investeren in goedkope, veilige en lokaal opgewekte hernieuwbare energie, en gemeenschappen te ondersteunen die getroffen worden door de klimaatcrisis.”
Concreet roept Greenpeace de lidstaten van de Europese Unie op om overwinstbelastingen in te voeren. Bij een overwinstbelasting wordt een percentage afgehouden van de winsten die duidelijk hoger zijn, bijvoorbeeld 30 procent hoger, dan in een normale periode, afgemeten aan een referentiejaar.
“Investeren in groene energie is de enige manier om op lange termijn controle te krijgen over de energiefactuur”
Wie alvast gewonnen is voor het idee, is Aimen Horch, de nieuwe voorzitter van Groen. In zijn eerste toespraak en zijn eerste tv-optreden sinds zijn voorzitterschap lanceerde hij de zogenaamde Trump-taks.
Concreet kan dat voor Groen op verschillende manieren. Via een heffing op volume, waarbij er per verkochte ton een overwinstbelasting gevraagd wordt. Zo heeft de vorige regering dat in 2022 succesvol gedaan. Ofwel met een tarief, zoals in andere landen gebeurd is tijdens de energiecrisis. In Nederland werd in 2022 een solidariteitsbijdrage voor de fossiele industrie ingevoerd van 33 procent voor winsten die 120 procent hoger lagen dan referentiewinsten (de winst die een bedrijf maakt in een 'normaal' jaar).
Hoeveel dat precies zal opbrengen, hangt af van hoe hoog de overwinsten zullen zijn. Maar Horch wijst erop dat de vorige federale regering tijdens de energiecrisis in 2022 een gelijkaardige belasting invoerde die toen 600 miljoen euro opbracht. De opbrengst moet volgens Horch gaan naar investeringen in hernieuwbare energie, omdat dat “de enige manier is om op lange termijn controle te krijgen over de energiefactuur.”
Naast hernieuwbare energie is ook investeren in energiezuinige sociale huisvesting een mogelijke sociaal-rechtvaardige klimaatmaatregel op lange termijn. Dat stelt in ieder geval Decenniumdoelen voor, een samenwerking tussen mutualiteiten, vakbondsorganisaties, armoedeorganisaties en andere middenveldorganisaties om structureel armoede te bestrijden.
Tegelijkertijd stelt Groen ook dat er maatregelen op korte termijn nodig zijn. Concreet stelt Horch voor om alle overbodige accijnzen en onnodige kosten, bijna 300 euro, uit de elektriciteitsfactuur te halen. Dat verlaagt de totale energiefactuur fors.
De factuur verlagen
De PVDA pleit net als Groen voor een belasting op overwinsten. In België betekent dat concreet dat Total en ExxonMobil die zullen betalen, maar ook bijvoorbeeld Shell boekt grote overwinsten. Daarom pleit de PVDA ervoor om ook op Europees niveau overwinsten te belasten.
De opbrengst daarvan moet voor de PVDA vooral dienen om de energiefactuur te doen dalen. Concreet stellen zij voor om de brandstofprijs te plafonneren op maximaal 1,60 euro. De prijs bestaat voor 72 procent uit accijnzen. Door die te verlagen wanneer de prijzen stijgen, is het mogelijk om een soort schokdemper op de prijs te zetten.
“De overheid verdient aan een crisis die gezinnen steeds dieper in de problemen duwt”
Naast overwinsten kan de overheid volgens de PVDA ook haar eigen meeropbrengsten gebruiken. Volgens berekeningen van de studiedienst van de PVDA kan de overheid door de stijgende energieprijzen naar schatting minstens 74 miljoen euro per maand aan extra inkomsten genereren uit btw op diesel, benzine, mazout en aardgas, als de prijzen op het niveau van begin deze week blijven. Op basis van de nieuwe prijsstijgingen deze week stijgen de meerinkomsten voor de overheid zelfs naar 94 miljoen euro per maand.
De stijgende energieprijzen jagen automatisch ook de btw-inkomsten omhoog. Hoe duurder brandstof en energie worden, hoe meer de staat int. “Dat is een pervers mechanisme: de overheid verdient aan een crisis die gezinnen steeds dieper in de problemen duwt”, zegt Peter Mertens, parlementslid van de PVDA. “Die extra inkomsten moeten integraal terugvloeien naar de bevolking, zodat mensen opnieuw ademruimte krijgen.”
Ook roept Decenniumdoelen op tot maatregelen om de facturen betaalbaar te houden. “Het sociaal tarief heeft tijdens de vorige energiecrisis bewezen dat het energiearmoede voorkomt”, zo klinkt het. “Het is structureel, gericht en effectief.” Decenniumdoelen vraagt daarom een uitbreiding en automatische toekenning van het sociaal energietarief voor de 20 procent laagste inkomens en de invoering van een getrapt systeem voor de groep uit het derde inkomensdeciel, zodat zij niet langer uit de boot vallen.
Het voorbeeld van Spanje
Het is dus vooral de vraag hoe zij de maatschappelijke druk kunnen verhogen op de regeringspartijen om iets te ondernemen. Daarbij wordt vooral gekeken naar Vooruit en CD&V, die in de vorige regering reeds een overwinstbelasting invoerden. Beide partijen hebben ook in de pers laten verstaan dat ze voorstander zijn van maatregelen om de energiefacturen onder controle te houden, maar voorlopig blijft premier De Wever (N-VA) volhouden dat er geen ruimte is om maatregelen te nemen. Tegelijkertijd is de geplande verhoging van de accijnzen op gas wel opnieuw uitgesteld.
De Spaanse bevolking plukt vandaag de vruchten in de vorm van stabielere energieprijzen
Dat het ook echt anders kan, toont Spanje. In tegenstelling tot België dat er niet in slaagt om de illegale oorlog tegen Iran te veroordelen, heeft Spanje haar luchtruim gesloten voor de VS. Bovendien weigert het land de Trump-norm die landen oplegt om 5 procent van hun bbp te investeren in defensie. In plaats daarvan investeerde het land de afgelopen jaren meer dan andere Europese landen in hernieuwbare energie. De Spaanse bevolking plukt er vandaag de vruchten van in de vorm van stabielere energieprijzen.
